Een grindbed met stenen die gekoloniseerd zijn door kokerwormen en het zachte koraal 'dodemansduim'.
©KBIN

Hotspot voor onderwaterleven ontdekt in Belgische Noordzee onder drukste vaarroute ter wereld

Wetenschappers van het Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen (KBIN) hebben in het Belgische deel van de Noordzee een hotspot voor onderwaterleven ontdekt. In de verst afgelegen Belgische wateren, onder een van de drukste scheepvaartroutes ter wereld, werden volwaardige kolonies van langlevende fauna aangetroffen, op een zogenoemd grindbed, een zeebodem die bestaat uit aanzienlijke hoeveelheden rotsen en stenen. Er werden ecologisch belangrijke soorten gevonden, waaronder talrijke kolonies van het zachte koraal ‘dodemansduim’. In het grindbed vond men ook het eerste levende exemplaar van de Europese platte oester op de Belgische zeebodem in tientallen jaren.

Het Belgische deel van de Noordzee vormt slechts een klein onderdeel van de ‘Grote Noordzee’, het beslaat slechts ongeveer 0,6 procent van het totale Noordzeeoppervlak. 

Ondanks die beperkte omvang voeren mensen in het gebied zeer veel en verschillende commerciële activiteiten uit, gaande van intensieve scheepvaart, commerciële visserij, tot de inplanting van infrastructuur voor de productie van hernieuwbare energie en de ontginning van zeezand. 

De Belgische wateren staan bekend om hun overwegend zanderige zeebodem, met wijdverspreide, grote zandbanken die van oudsher bekend staan als een groot gevaar voor de scheepvaart.

Voor het eerst in tientallen jaren is een Europese platte oester gevonden op de Belgische Noordzeebodem. Francis Kerckhof, marien bioloog aan het KBIN, geeft uitleg.

Videospeler inladen...

Oesters uit kanaal zouden kunnen gebruikt worden om de soort te herintroduceren op de grindbedden.

Videospeler inladen...

Het verschil tussen een Japanse en Europese oester.

Videospeler inladen...

Meer dan zand alleen

Toch bestaat de bodem niet alleen uit zand, er zijn ook zogenoemde natuurlijke harde substraten op de bodem van het Belgische Noordzeegebied. Het bestaan daarvan is al lang bekend, en zowel historisch als recent vrij goed gedocumenteerd. 

Meestal worden die substraten grindbedden genoemd en ze zijn samengesteld uit achtergebleven afzettingen - overgebleven grove sedimenten waaruit het fijnere materiaal werd weggespoeld door wind, stromingen en getijden -, kiezel en keien.  

Regionale sedimentverspreidingskaarten tonen aan dat ongeveer 15 procent van de Belgische zeebodem bestaat uit potentiële grindbedden, waarvan het merendeel tot op heden geologisch en biologisch nog niet onderzocht is. 

Wereldwijd is het bekend dat deze harde substraten ecologisch zeer belangrijk zijn omdat, onder de juiste omstandigheden, stenen een thuis kunnen vormen voor een diverse onderwaterfauna. Op deze manier kunnen op grindbedden biologische riffen ontstaan en zich ecologisch unieke gebieden vormen binnen de uitgestrekte en overwegend zandige en modderige zeebodem.

Voor België werd voor het eerst een verband gelegd tussen deze 'steenachtige' gronden en een zeer typische fauna, door de onderzoeken in het begin van de 20e eeuw, van 1898 tot 1939, van professor Gustave Gilson, een Belgische pionier op het gebied van de oceanografie en een gewezen directeur van het KBIN.  

Voorbeeld van een compact grindbed met stenen die gekoloniseerd zijn door kokerwormen (de dunne, witte, kronkelige lijnen). Ook verschillende zeesterren (Asterias rubens), wulken (Buccinum undatum) en een Engelse poon (Chelidonichthys cuculus, onderaan) zijn te zien. Het beeld is afkomstig uit een onderwatervideo en de twee groene laseraanwijzingen staan 10 cm uit elkaar.
©KBIN

Grindgebieden sterk ingekrompen

Onze grindgebieden zijn echter sterk ingekrompen als gevolg van de intensieve en alomtegenwoordige visserijactiviteiten, waarbij het sediment wordt omgeploegd en de stenen worden omgewoeld. 

Op sommige plaatsen werden zelfs stenen ‘geoogst’ en dus verwijderd uit hun natuurlijke locatie, met als gevolg dat deze unieke habitat - dit leefgebied - verloren gaat. Stenen uit de Noordzee kunnen immers zeer decoratief zijn, onder andere door de kalkrijke begroeiing met kokerwormen, waardoor sommigen er een leuke verfraaiing voor de tuin in zien. Door stenen van een visgrond te verwijderen, wordt bovendien het risico op beschadiging van de netten weggenomen. 

De daaruit voortvloeiende aantasting van deze habitat heeft gemaakt dat de grindbedhabitat en verscheidene van de typische soorten plaatselijk op de rand van uitsterven zijn gebracht. Een kenmerkend voorbeeld van het verdwijnen van soorten uit deze gebieden, hoofdzakelijk ten gevolge van overbevissing, is dat van de eens florerende Europese platte oester (Ostrea edulis), een soort van groot ecologisch én economisch belang.

Het Belgische deel van de Noordzee, met de zones waar mogelijk grindbedden kunnen voorkomen (groen), het studiegebied (geel) en de ontdekte grindbedden in een goede ecologische staat (rood).
©KBIN

Dodemansvinger en een levende Europese oester

Ondanks het feit dat de Hinderbanken - een reeks zandbanken die voor het grootste deel in de Belgische Noordzee liggen - sterk aangetast zijn, heeft recent onderzoek door wetenschappers van het KBIN het bestaan vastgelegd van verschillende kleine toevluchtsoorden met een fragiele en veerkrachtige typische fauna. Daarom werd een groot deel van de grindgebieden van de Hinderbanken in 2012 aangewezen als ‘Speciale Beschermingszone Vlaamse Banken’ en werd het deel van het Belgische Natura 2000-netwerk.

Daarbovenop heeft uitgebreid onderzoek in de voorbije vier jaar naar de verspreiding van de grindbedden in de verste Belgische wateren, voorbij de Hinderbanken, geleid tot de ontdekking van een natuurlijke grindbedhabitat in een schijnbaar goede ecologische staat, vlak onder de belangrijkste scheepvaartroute in de Noordzee, een van de drukste vaarroutes ter wereld. 

Met behulp van ultramoderne oceanografische instrumenten aan boord van het vorige Belgische onderzoeksschip RV A962 Belgica werd 5 vierkante kilometer van deze ‘hotspot van onderwaterbiodiversiteit’ in ongezien detail geobserveerd en in kaart gebracht.

De goede ecologische staat wordt afgeleid uit de wijdverspreide aanwezigheid van typische grindbeddiersoorten die de stenen koloniseren, waaronder talrijke kolonies van het zachte koraal dodemansduim (Alcyonium digitatum; ongeveer 200 kolonies/80 m2).

Bovendien werd voor het eerst in decennia een levend exemplaar van de Europese platte oester (Ostrea edulis) op de Belgische zeebodem aangetroffen. Deze soort werd in België recent enkel nog aangetroffen op kunstmatige structuren zoals windturbines en kaaimuren.

Andere ecologisch belangrijke soorten zijn een reeks schelpdieren, schaaldieren, vissen, de bruine zeevinger (Alcyonidium diaphanum), het breedbladig mosdiertje (Flustra foliacea) en de zeespriet (Nemertesia antennina).

Levend individu van de Europese platte oester (Ostrea edulis) vastgehecht aan een steen. Het exemplaar werd gevonden tijdens het eerste bezoek aan het nieuw ontdekte grindbedgebied in 2018. De steen huisvest verder onder meer de kokerbouwende worm Spirobranchus triqueter, het zachte koraal Alcyonium digitatum, evenals kleine poliepen- en mosdiertjeskolonies.
©KBIN

Unieke ecosysteemdiensten

Een dergelijk gebied is ecologisch zeer belangrijk: habitats op hard substraat, op een harde ondergrond, leveren immers unieke ecosysteemdiensten.

Stenige zeebodems hebben een complexe structuur en die biedt een microhabitat voor een reeks dieren die ofwel vastgehecht op de stenen leven of tussen de gecreëerde spleten en kloven. 

Deze dieren kunnen een complexe morfologie hebben en vaak lijken ze op planten. Op hun beurt dienen ze als secundair substraat waaraan andere organismen zich vasthechten. Die levende substraten kunnen zacht of hard zijn en worden gecreëerd door diverse dieren, van rif- en kokerbouwende wormen tot rechtopstaande en boomvormige poliepen en mosdiertjes. 

Deze grote verscheidenheid aan vormen en structuren bevordert niet alleen de kolonisatie door een diverse fauna, maar creëert ook ideale paai- en kweekgronden, schuilplaatsen en/of voedselgebieden voor diverse andere soorten in verschillende stadia van hun leven. 

Aangezien veel van deze dieren zich voeden door de watermassa te filteren, dragen zij bij tot de zuivering en de helderheid van het water en leveren ze dus unieke ecosysteemdiensten. 

De harde substraten vervullen op de overwegend zanderige zeebodem van de zuidelijke Noordzee dus de rol van basis voor een diverse biologische gemeenschap, net zoals zeegrassen, kelpwouden en andere grote algen dat doen in andere mariene ecosystemen.

Stenen en de typische onderwaterfauna, tijdens het onderzoek opgehaald met een zogenoemde Gilson dreg.
©KBIN

Beschut door een scheepvaartroute

De ontdekking is verrassend, zo zeggen de KBIN-onderzoekers, aangezien er in het gebied veel menselijke activiteiten plaatsvinden, meer in het bijzonder commerciële visserij. 

Uit regionale kaarten van de visserij-intensiteit in het studiegebied, waarin de activiteit van de Belgische, Franse, Deense, Duitse, Nederlandse en Britse vloten is opgenomen, blijkt immers dat het niet alleen gaat om een hotspot voor marien leven maar ook om een hotspot voor de visserij, aangezien het gebied meer dan vijf dagen per jaar wordt bevist. 

Uit een gedetailleerder onderzoek van de lokale visserijpatronen bleek echter dat die activiteiten meestal beperkt blijven tot het gebruik van passief vistuig en vistuig voor de visserij in de waterkolom, en dat slechts in geringe mate aan visserij wordt gedaan waarbij de bodem getroffen wordt.

Dat wijst erop dat de drukke scheepvaartroute wellicht een beschermende rol speelt tegen bodemverstorende visserijactiviteiten, waardoor de typische fauna zich kan ontwikkelen. 

De vondst werd gedaan in een van de drie zoekzones voor bodembescherming die zijn vastgelegd in het Marien Ruimtelijk Plan 2020-2026 van de FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu. In deze zoekzones is het mogelijk om zones in te stellen waarin de integriteit van de bodem beschermd wordt, iets waaraan momenteel wordt gewerkt. Het doel is waardevolle natuurlijke elementen te beschermen door alleen visserijtechnieken toe te laten die de zeebodem niet verstoren.

De wetenschappelijke resultaten van het gedetailleerd in kaart brengen van de natuurlijke grindbedden en de ecologische analyse zijn samengevat in een artikel uit 2021 dat is gepubliceerd in het Journal of Remote Sensing. In deze studie werden onderwaterakoestiek en videografie gecombineerd om de verspreiding van de habitat in kaart te brengen en het effect te bestuderen van de grootte van de stenen op hun kolonisatie door de typische fauna.

Breedbladig mosdiertje uit de Belgische Noordzee, gefotografeerd aan boord van het onderzoeksschip. Het ziet er misschien uit als zeewier maar het is een kolonie van mosdiertjes.
© Hans Hillewaert/Wikimedia Commons/CC BY-SA 4.0

Extra beschermen

"We gaan door met het monitoren van dit gebied en de bredere regio van de Hinderbanken, nu met behulp van de nieuwe RV Belgica", zei Giacomo Montereale Gavazzi, de eerste auteur van de publicatie, "maar de ontdekking suggereert nu al dat biologische gemeenschappen die geassocieerd zijn met grindbedden, kunnen blijven bestaan en zich kunnen herstellen in Belgische wateren". 

In het kader van de toekomstige mariene ruimtelijke ordening en het natuurbehoud en -herstel, "kan dit gebied als voorbeeld dienen voor deze habitat elders in de Belgische wateren en in het algemeen, in de bredere zuidelijke Noordzee regio". Bovendien "wekt het feit dat dergelijke dieren in dit gebied voorkomen de verwachting dat scheepvaartroutes in de hele Noordzee corridors zouden kunnen vormen van natuurlijke hotspots voor biodiversiteit op hard substraat".

“Voor het eerst in decennia werd een levend exemplaar van de Europese platte oester op de Belgische zeebodem aangetroffen", zei Vincent Van Quickenborne (Open VLD), vice-eersteminister en minister van Noordzee.

"Deze vondst is nog meer bijzonder omdat ze werd gedaan in een grindbed in ecologisch goede staat onder een van de drukste scheepvaartroutes ter wereld. Dit is een zone waar er niet geankerd maar wel gevist mag worden. Dit gebeurt niet zoveel aangezien er hier een verplichte vaarrichting bestaat, en vissers er dus niet heen en terug kunnen varen. De ontdekking van het grindbed werd gedaan in één van de drie zoekzones voor bodembescherming die zijn vastgelegd in het Marien Ruimtelijk Plan 2020-2026. Dit grindbed gaan we nu extra beschermen. Als Blue Leader moeten we niet alleen de oceaan ver weg beschermen, maar ook de bijzondere natuur in onze eigen Noordzee”, zei Van Quickenborne.

Dit artikel is gebaseerd op een persbericht van het Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen. 

Meest gelezen