Neen, de coronaberichtgeving heeft u niet bedrogen

We staan voor een zomervakantie waarin corona hopelijk nog even op de achtergrond kan blijven. Maar de voorbije weken waren er toch opnieuw een aantal stemmen die de media met de vinger willen wijzen. “Regimepers”, “Ze schakelden hun verstand uit”, dat soort kreten. In dit stukje geef ik een paar punten van kritiek op de berichtgeving. Tuurlijk kan er kritiek zijn. Maar het is ook belangrijk om even te zeggen waarom de teneur van de coronaberichtgeving u niet bedrogen heeft.

1. COVID-19 is gevaarlijk

In 2020 zijn er 126.850 mensen gestorven. Nee, we hebben het dan niet over de “COVID-19 overlijdens”.  126.850 is gewoon het totale aantal mensen dat in 2020 overleden is. Ziek of door een auto-ongeval, van de trap gevallen of gestorven van de ouderdom. Ze zitten allemaal in die 126.850. Dat cijfer gaat dus ook per definitie voorbij aan die eeuwige discussie “zijn ze gestorven mét COVID-19 of door COVID-19?” Dit zijn simpelweg álle overlijdens. Het valt op dat er in 2020 veel meer overlijdens zijn dan het jaar ervoor: 108.745; en veel meer dan het jaar dáárvoor: 110.645.

Er was in 2020 dus wel degelijk wat aan de hand. Statistici die zich daarmee bezighouden, zeggen dat er in 2020 zo’n 18.000 mensen meer overleden zijn dan je normaal zou verwachten. De overgrote meerderheid daarvan zou toe te wijzen zijn aan COVID-19. De grootste pieken in overlijdens vallen overigens naadloos samen met de pieken in coronabesmettingen.

Wereldwijd is het aantal overlijdens wellicht nog onderschat

Wereldwijd zouden er intussen 18 miljoen meer mensen gestorven zijn dan je normaal zou verwachten. Dat is veel meer dan de 6,2 miljoen officieel geregistreerde COVID-19 overlijdens. Ook al heeft België ruim geteld, internationaal wordt het aantal COVID-19 slachtoffers allicht onderschat. Onder meer The Lancet schreef daarover.

Waren het niet vooral oude mensen die stierven?

Zeker, de slachtoffers vielen vooral bij de ouderen. Maar ook in de leeftijd tussen 45 en 64 zijn er in dit land tijdens de hele epidemie 2.454 overlijdens die te wijten zijn aan COVID-19. Dat is meer dan tien keer de ramp met de Herald of Free Enterprise, alleen al in die wat jongere leeftijdscategorie. 

Media hebben veel aandacht gegeven aan COVID-19 omdat die ziekte ook écht duizenden mensenlevens heeft gekost. Dat is geen paniekzaaierij. Was het op sommige momenten té veel in de berichtgeving? Zeker wel. Ik kreeg daar mails over en ik was het er vaak mee eens. Ook redacties lijden wel eens aan inertie. Eens de machinerie van de redactie en de mindset van eindredacteurs er zich naar gevormd heeft, valt de fabriek soms nog moeilijk stil te leggen. Maar corona heeft écht heel veel doden veroorzaakt. Dát was geen overdrijving.

Was er dan niets verkeerd aan de berichtgeving?

O jawel. Ik vond bijvoorbeeld dat ook de VRT NWS-redactie in de zomer van 2020 wel heel erg mee aandrong op versoepelingen. Toenmalig minister van Binnenlandse Zaken Pieter De Crem kreeg in de Journaalstudio vragen als: “Zeg nu eens wanneer er weer opnieuw trouwfeesten mogen plaatsvinden?” Dat was unfair, want de man kon dat niet in zijn eentje beslissen. 

Op die manier hebben media bijgedragen aan de druk om te versoepelen.  Ook de Franstalige liberalen van toenmalig premier Sophie Wilmès drongen daarop aan. Toen Wilmès in september versoepelingen aankondigde, was dat slecht getimed. De zomer was voorbij en we snelden af op een tweede coronapiek die door de versoepelingen alleen maar dichterbij kwam. 

De versoepelingen van het najaar van 2020 blijven voor mij hét moment waarvan je zou kunnen denken dat het beleid mensenlevens heeft gekost. Ondanks een parlementaire onderzoekscommissie en wagonladingen journalistiek werk rond corona, wordt daar eigenlijk nog weinig over gesproken.

2. Contactbeperkende maatregelen hebben geholpen

In de periode waarin we geen medicijnen of vaccins hadden tegen COVID-19 waren contactbeperkende maatregelen het enige wat we konden doen. Grote samenkomsten verbieden, mensen vragen om handen te wassen, afstand te houden, te ventileren en een mondmasker te dragen op sommige plaatsen. Geen enkele van die contactbeperkende maatregelen leverde absolute garanties. Het is ook moeilijk om te zeggen welke maatregelen nu het meest of het minst nuttig waren. Maar het is aannemelijk dat landen die het (tijdelijk) niet deden, daar vaak wel een prijs voor betaalden.  

Neem nu Portugal. Portugal had in 2020 vrij goede statistieken van oversterfte. De regering voelde zich zeker genoeg om eind 2020 de beperkende maatregelen op te heffen voor de kerstdagen.  Die zijn voor de Portugezen erg belangrijk en vaak komen er dan Portugezen uit heel de wereld terug naar huis. Begin 2021 volgde er een piek in overlijdens.

Was er dan niets mis met de berichtgeving?

O jawel, ik heb me zelf een beetje geërgerd aan Journaalreportages waarin de redactie in het park ging kijken of mensen zich wel aan de regels hielden. Wie dat niet deed, kreeg een kritisch interviewtje. 

Achteraf bekeken waren maatregelen in een park niet zo’n geweldige prioriteit. Tenzij het echt héél druk is, is er in de buitenlucht ventilatie genoeg. Bankjes en speeltuinen afzetten met gevarenlint? Ik hoop dat we dat nooit meer gaan doen. Sommige maatregelen waren allicht overdreven. 

Krijgen media uitgelegd wat "exponentieel" betekent?

Sommige maatregelen kan je achteraf overdreven vinden, maar je mag niet vergeten dat we in 2020 geen vaccins of behandelingen hadden en dat de besmettingen tijdens de pieken exponentieel stegen. Het gevolg was dat het aantal patiënten in het ziekenhuis om de drie dagen verdubbelde:  100, 200, 400 enzovoort.  Er was dus een reden voor die contactbeperkende maatregelen. 

Je zou er wel kritiek op kunnen hebben dat media er onvoldoende in geslaagd zijn uit te leggen hoe dramatisch een exponentiële stijging kan uitvallen als ze niet wordt gestopt. 

Maar de redactie moet niet zelf met vingers zwaaien tegenover mensen die hun mondmasker niet goed op hebben in het park.  Ironisch genoeg stonden de Wetstraatjournalisten ook in die periode te drummen aan de Wetstraat 16. Kijkers vonden terecht dat de journalisten zelf het goede voorbeeld moesten geven.

3. De vaccins hebben geholpen

Als we gewoon naar het totale aantal overlijdens kijken, dan blijkt dat er in 2020 toch wel iets heel bijzonders aan de hand was. Zo’n 18.000 overlijdens meer dan normaal. Hoe zat het dan in 2021? Toen waren er 112.291 overlijdens. Veel minder dan in 2020.

Het aantal overlijdens in 2021 loopt dus fors terug, tot bijna het “normale” aantal van 2019 en 2018. Mensen die daarmee bezig zijn, zeggen dat er toch nog ongeveer 5.000 overlijdens meer waren dan je statistisch zou verwachten, maar dat zijn er dus veel minder dan in 2020. 
 

Dat is opvallend, want in 2021 hadden we de veel gevaarlijkere deltavariant. Dus ondanks een meer besmettelijke en gevaarlijke variant hadden we toch beduidend minder overlijdens. Hoe komt dat? Het antwoord is eenvoudig: de vaccinatiecampagne.

Het was zinnig om iedereen te vaccineren

Was het zinnig om ook te vaccineren onder de 65? De vaccins werken in elk geval. Ongevaccineerden hadden in 2021 meer kans om in het ziekenhuis, op intensieve zorg of in het mortuarium te belanden. 

Dat is echt belangrijk, want onze ziekenhuizen hadden in 2021 het water aan de lippen. Andere behandelingen, ook voor levensbedreigende aandoeningen zoals kanker, moesten worden uitgesteld. 

Ongevaccineerden hadden meer kans op overlijden

Dat de vaccins een verschil maakten, bleek al uit de wekelijkse epidemiologische bulletins van Sciensano. 

Nu heeft Sciensano voor het eerst die wekelijkse cijfers van begin oktober tot eind december 2021 gebundeld. Daaruit blijkt heel duidelijk dat de vaccins in élke leeftijdscategorie een duidelijk verschil gemaakt hebben.

Nieuwe cijfers: Vaccins hadden voordeel in elke leeftijdscategorie

Mensen die zich niet lieten vaccineren, hadden 6,4 keer meer kans om te sterven in het ziekenhuis in het najaar van 2021. Dat is het cijfer voor alle mensen tussen 18 en 64, al zijn het natuurlijk vooral ouderen die overlijden. Zij zijn ook het moeilijkst te helpen omdat hun immuunsysteem gemiddeld genomen moeilijker te triggeren valt. 

Toch maakten de vaccins ook daar een groot verschil in 2021. Tussen 65 en 84 hadden ongevaccineerden volgens de nieuwe cijfers van Sciensano 5,7 keer meer kans om te overlijden. Boven de 85 jaar was dat 5,6 keer meer. 

Ook onder de 65 overlijden mensen aan COVID-19

Natuurlijk, mensen tussen de 18 en de 64 worden minder ziek en komen minder vaak in het ziekenhuis terecht.  Maar toch, alleen al in 2021 overleden volgens de Sciensanocijfers 984 mensen onder de 65 aan COVID-19.  Er zijn nog meer gedetailleerde berekeningen nodig, maar de nieuwe cijfers suggereren dat zonder vaccinatie het aantal doden ook onder de 65 beduidend hoger zou hebben gelegen.

Was er dan niets mis met de berichtgeving?

In 2021 verdween corona soms tijdelijk naar de achtergrond. Wel was er veel aandacht voor coronasceptische betogingen. Op zichzelf is er natuurlijk niets mis mee dat er aandacht is voor protest tegen de maatregelen, maar naar mijn aanvoelen werden niet altijd de juiste, kritische vragen gesteld.  En vooral: de andere kant van de medaille werd wat vaker vergeten. Stonden we in 2020 nog elke avond te applaudisseren voor het zorgpersoneel, dan was er in 2021 veel minder aandacht in de media voor diezelfde mensen.

Als er nieuwe maatregelen werden besloten, werd aan de horeca of de cultuursector gevraagd of ze wel tevreden waren. (Dat waren ze natuurlijk niet.) Er werd zelden live overgeschakeld naar een ziekenhuis om te vragen of de maatregelen wel zouden volstaan om de druk op de ziekenhuizen te verlichten. 

In het algemeen verdween in de media in 2021 ook zachtjes de aandacht voor slachtoffers. Slachtoffers werden cijfers. Statistiekjes. Er was soms meer aandacht voor de emotie van de coronasceptische betoger dan voor de tragedie van mensen die hun naasten in het ziekenhuis tijdens het levenseinde niet mochten bezoeken. Ook personeel en bewoners van  woonzorgcentra kwamen in 2021 minder aan bod.

Conclusie: ik heb een déjà vu

Ik heb een déjà vu.  Ook tijdens de dioxinecrisis, jaren geleden, was ik al journalist.  En toen die crisis eenmaal onder controle was,  mocht ik meemaken hoe het achteraf bon ton werd om te zeggen dat het allemaal niets te betekenen had. En dat de media overdreven hadden. Dat was toen niet terecht, en nu ook niet.

Dat betekent niet dat er geen kritiek kan zijn op de coronaberichtgeving. Ik heb in dit stukje een aantal punten van kritiek besproken, maar er is zeker nog andere kritiek mogelijk. Ik heb in die twee jaar ook heel wat columns en videoclips gemaakt. Grasduint u gerust.

Maar ik blijf er wel bij dat de berichtgeving u niet bedrogen heeft over de grote teneur van de pandemie: corona was gevaarlijk, contactbeperkende maatregelen hadden zin en breed vaccineren was in 2021 verstandig. De vele, vele mensen die zich aan de maatregelen hebben gehouden, die zich hebben laten vaccineren of die vrijwilliger waren in een vaccinatiecentrum, hebben écht bijgedragen aan het redden van mensenlevens en het beperken van de druk op de ziekenhuizen. In alle reflectie over kritiek, mogen we ook niet vergeten dat die mensen daar een heel grote "dank u wel" voor verdienen.

Meest gelezen