Radio 2 / Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium (KIK)

Mysteries ontrafeld: waar zijn de verdwenen Vlaamse Primitieven van Beigem naartoe?

De vier schilderijen die in 1914 verdwenen uit de kerk van Beigem maken waarschijnlijk deel uit van een groter geheel dan tot nu toe gedacht. Dat blijkt uit een onderzoek van kunstkenner Jean-Luc Pypaert. De Meester van het Beigemse altaarstuk zou - naast de vier werken uit Beigem en twee doeken die vandaag in Dijon en Philadelphia hangen - nog minstens twee andere panelen hebben gemaakt voor hetzelfde altaarstuk.

Radio 2 ontrafelt de hele zomer lang mysteries uit Vlaanderen en Brussel. Met de hulp van luisteraars en experten proberen we het antwoord te vinden op geheimzinnige verhalen.

In 1775 kocht Christianus Frencken, de toenmalige pastoor van Beigem, vier schilderijen van de Sint-Jacob-op-Koudenberg kerk in Brussel. Daarvoor betaalde hij 6 pistolen (gouden munten), zo blijkt uit een inventaris uit die periode. De vier werken dateren uit het begin van de 16de eeuw en zijn van de hand van de "Meester van het Beigemse altaarstuk". Omdat de identiteit van de Vlaamse Primitief (een groep kunstschilders uit de Nederlanden van de 15de en begin 16de eeuw red.) nooit kon worden achterhaald, werd hij later vernoemd naar zijn bekendste werk. De Beigemse schilderijen stellen de voorstelling van Jezus aan het volk door Pontius Pilatus, de geseling, de kruisiging en de verrijzenis van Jezus voor. (lees verder onder de foto's)

Zwart-wit foto's van "De Geseling van Christus" en "Ecce Homo"
Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium (KIK)
Zwart-wit foto's van "De Kruisiging van Christus" en "De Verrijzenis van Christus"
Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium (KIK)

Kerk in brand gestoken

De schilderijen hingen eeuwenlang in de Onze-Lieve-Vrouwekerk van Beigem tot aan het begin van de Eerste Wereldoorlog. De Duitse troepen staken toen een heleboel Belgische kerken in brand en ook die van Beigem moest er op 13 september 1914 aan geloven. De ravage was enorm en er werd lang gedacht dat de vier panelen onherroepelijk verloren waren. Alleen dankzij zwart-wit foto's kunnen we ons vandaag nog een beeld vormen van hoe de werken eruit zagen.

Ingezien den toestand der muren waaraan de schilderijen hongen zou men zeggen dat ze niet verbrand zijn, maar weggenomen

Handgeschreven verslag uit september 1914

Onder impuls van Hugo Van Hemelrijck kon een groep inwoners van Beigem een eeuw later echter verschillende bronnen terugvinden waaruit moet blijken dat de schilderijen dan toch niet mee zijn opgegaan in de vlammen. Zo staat er in een handgeschreven verslag uit die dagen uit het archief van het Aartsbisdom in Mechelen: "[...] ingezien den toestand der muren waaraan de schilderijen hongen zou men zeggen dat ze niet verbrand zijn, maar weggenomen." Sindsdien leeft de overtuiging dat de schilderijen de brand hebben overleefd en dat ze dus mogelijk nog bestaan. Eén van de theorieën is dat Duitse soldaten de schilderijen hebben gestolen en dat ze nog steeds ergens in Duitsland zijn. (lees verder onder de foto)

Suzie Ooms en het dossier dat haar intussen overleden man Hugo Van Hemelrijck had aangelegd
Radio 2

Schilderijen in het buitenland

In de loop der jaren ontdekten kunstkenners nog twee schilderijen van de Meester van het Beigemse altaarstuk die waarschijnlijk deel uitmaakten van hetzelfde altaarstuk uit Brussel. Het werk "Christus voor Pilatus" hangt in het Philadelphia Museum of Art (Verenigde Staten). Het werd ooit geschonken door de rijke advocaat en kunstverzamelaar John G. Johnson. Het andere schilderij, "De gevangenneming van Christus", is vandaag in het bezit van het Musée des Beaux-Arts de Dijon (Frankrijk). Ooit maakte het doek deel uit van de kunstverzameling van nazi-kopstuk Hermann Göring. Na de Tweede Wereldoorlog werden al zijn kunstwerken door de geallieerden in beslag genomen en verdeeld. (lees verder onder de foto's)

"De Gevangenneming van Jezus" en "Christus voor Pilatus"
Musee des Beaux-Arts de Dijon / Philadelphia Museum of Art

Extra werken van dezelfde meester

In 1992 stelde de Duitse experte Christa Grössinger voor om een zevende paneel toe te schrijven aan dezelfde schilder als die van het altaarstuk uit Beigem. Dat schilderij hangt in de Church of the Ascension in de Britse plaats Southam en beeldt Christus uit die onder begeleiding van Romeinse soldaten zijn kruis voortsleept. Tot nu werd de theorie van Grössinger niet gevolgd, maar ook de Belgische kunstkenner Jean-Luc Pypaert is ervan overtuigd dat het schilderij van dezelfde hand is.

"De manier waarop de figuren zijn geschilderd, de stijl en de iconografie die de schilder heeft gebruikt, zijn hetzelfde. Ook de afmetingen zijn zo goed als gelijk aan die destijds in Beigem. Dat is opvallend omdat werken destijds zelden zo groot waren (de panelen in Beigem waren ongeveer 170cm op 130cm groot, zonder lijst red.). Dit stuk uit het lijdensverhaal van Christus past bovendien perfect in het rijtje van de andere zes schilderijen", vindt Pypaert. Hij voegt er meteen ook aan toe waarom hij vermoedt dat er nog een achtste schilderij moet zijn geweest. "In deze soort van reeksen zit er bijna altijd ook een piëta (uitbeelding van een dode Christus die wordt vergezeld door engelen of Maria red.). Het zou mij verbazen als die toen niet zou zijn gemaakt. Wie weet vinden we dat werk ook ooit nog terug."

Het schilderij in de Church of Ascension in Southam dat mogelijk ook van de Meester van het Beigemse altaarstuk is
Colinspics.org

Premie voor de vinder

Toen het begin van de Eerste Wereldoorlog in 2014 werd herdacht, deed het gemeentebestuur van Grimbergen een ultieme poging om de schilderijen terug te vinden. Ze loofde een beloning van 400.000 euro uit voor wie de vier doeken ongeschonden kon terugbezorgen. De oproep is tot op vandaag nooit beantwoord en van de vier schilderijen uit de kerk van Beigem is nog steeds geen enkel spoor. "We zijn nochtans nog altijd op zoek", laat huidig schepen van Erfgoed Karlijne Van Bree weten. "Een aantal kunstkenners sluit niet uit dat de doeken intussen niet meer bestaan. Maar hoop doet leven: misschien duiken ze ooit nog op uit een privécollectie." Als het ooit zover zou komen, zal het nieuwe gemeentebestuur bekijken wat er financieel mogelijk is. Sinds een paar jaren hangen er geprinte kopieën van de schilderijen in de kerk van Beigem.

De reproducties in de kerk van Beigem
Radio 2
De reproducties in de kerk van Beigem
Radio 2

Meest gelezen