Waarom kernreactor Doel 3 "in reserve houden", zoals minister Verlinden vraagt, niet zomaar kan

Doel 3 is een van onze jongere en grotere reactoren. Hij werd in 1982 opgestart en moet dus volgens de wet op de kernuitstap na 40 jaar dicht. Dat is eind volgende week: in de nacht van vrijdag 23 op zaterdag 24 september wordt de reactor van het net gehaald. Het is de eerste reactor die dan officieel uit dienst gaat.

De sluiting was tot voor kort quasi onomstreden. In 2012 werden met een ultrasone scan onzuiverheden in de kernreactorwand gevonden.  Ook bij generatiegenoot Tihange 2 werden zulke onzuiverheden gevonden. De twee reactoren raakten bekend als de "scheurtjescentrales". Uiteindelijk bleek het om de sporen van platgedrukte waterstofbelletjes te gaan, die bij het gieten en platwalsen van het 20 centimeter dikke staal eind jaren '70 waren ontstaan. 

De reactor werd met een korte onderbreking bijna 3 jaar stilgelegd. Na een grondig onderzoek bleken de cornflakes-achtige onzuiverheden binnen in de stalen wand niet te wijten aan de werking van de kernreactor zelf. Ze waren er gewoon altijd al geweest. Er was ook geen indicatie dat de vlekken zouden groeien. De kernreactorwand werd tijdens elke grote onderhoudsbeurt ook telkens doorgelicht. Er kwamen geen nieuwe onzuiverheden bij en de bestaande vlekken werden ook niet groter.

Uit het onderzoek van het SCK in Mol, waarin meerdere internationale experts werden betrokken en onder meer ook het geronomeerde Oak Ridge laboratorium in de VS, bleek dat de kernreactorwand het meer dan 40 jaar kon volhouden. Het FANC weerhield een marge van 47 jaar.  Extra onderzoeken wezen er zelfs op dat de reactor het 70 jaar kan volhouden. Maar die moeten nog bevestigd worden. Indien het FANC extra onderzoek wil, voor het langer stand-by houden van de reactor, zijn we maanden, zoniet jaren, weg. 

Dan hebben we het alleen nog maar over het onderzoek van de kernreactorwand. Maar als je een kerncentrale langer wil doen draaien, komt er nog heel wat extra onderzoek én investeringen bij kijken. Alle onderdelen (koelcircuits, stoomgenerator, turbine, pompen, gebouwen) moeten uitvoerig nagekeken én desnoods vervangen worden. Door gecertificeerde componenten, die door gespecialiseerde bedrijven worden gemaakt. In de nucleaire sector wordt niet licht met die veiligheid omgesprongen. Het FANC waakt nauwgezet over de kwaliteit van de onderdelen en uitgevoerde werken. Die kunnen daardoor maanden of jaren duren: daarop toegeven is niet aan de orde.

Ook wetgevend hebben Doel 3 en Tihange 2 niet bepaald de wind mee. Volgens de wet op de kernuitstap uit 2003 moesten de reactoren na 40 jaar dicht. Die sluiting stond altijd als een paal boven water. Geen politicus die er zich aan wilde verbranden. Uitgerekend de "scheurtjesreactoren" langer open houden, dat was voor het publiek onverkoopbaar, zo vreesden de meeste politieke partijen. Zelfs vanuit de nucleaire sector kwam er amper verzet.

De wet op de kernuitstap is dus voor de sluiting van Doel 3 en Tihange 2 nooit aangepast. Als Doel 3 over anderhalve week toch nog zou moeten worden verlengd, al is dat zelfs voor een paar dagen, dan moet de wet onverwijld worden aangepast. Maar dat gaat niet zomaar, zo toont de ervaring uit het verleden.

Toen eind 2014 de regering Michel 1 halsoverkop besliste onze twee oudste kernreactoren Doel 1 en Doel 2 te verlengen, duurde het maanden voor de wet uiteindelijk in het parlement goedgekeurd raakte. Dat was in de zomer van 2015. Bijna 4 maanden na de oorspronkelijke sluitingsdatum van Doel 1. Electrabel nam geen enkel risico en legde de kernreactor tóch stil tot de gewijzigde wet was goedgekeurd.  Tegen de zin van de regering, maar eigenlijk had het bedrijf weinig keuze. De gedwongen overtreding van de wet zou zeker worden aangegrepen door anti-nucleaire bewegingen om Electrabel voor de rechtbank te sleuren.

Electrabel zei dus njet, en zal dat nu ook doen zolang er geen zeker wettelijk kader is. Bovendien is de wetgeving sinds 2015 aangescherpt. Europa eist bij een verlenging van een kernreactor voortaan een Milieu-effectenrapport (MER) mét een publieksbevraging. Het probleem kwam overigens al naar boven bij de verlenging van Doel 1 en 2. Die bleek gewoon onwettelijk. Milieuverenigingen trokken naar de rechtbank en Grondwettelijk Hof vernietigde uiteindelijk in 2020 de levensduurverlenging. De federale regering kreeg twee jaar de tijd om de zaak in regel te stellen.  

Er moest een MER komen, met een publieksbevraging in een straal van 1000 kilometer rond de centrales. In totaal zouden 16 omringende landen moeten worden gekend over de levensduurverlenging. Daarbij onder meer Oostenrijk en Duitsland, die zich al eerder hadden gekant tegen de verlenging van onze twee jongste kernreactoren. Pas eind 2022 raakte het MER rond, mét de publieksconsultatie. Het laat zich raden dat het Grondwettelijk Hof zo'n tweede overtreding niet meer zo welwillend zal behandelen. Ook voor Doel 3 moet er dus een publieksbevraging komen. Maar die op amper een week organiseren, lijkt een mission impossible.

Maar we zitten natuurlijk in een oorlogssituatie, met de Russische leider Poetin die Europa economisch probeert dood te knijpen met zijn energiewapens gas en olie. Nood breekt wet, heet het gezegde. Onze regering heeft dat gezegde al meerdere malen toegepast. Met wat hulp van Europa, dat mogelijk een oogje dichtknijpt, kunnen wellicht heel wat juridische horden vlotter worden genomen. Maar zó vlot dat over een week alles wetgevend rond is, dat wordt wel heel onwaarschijnlijk.

Er is bovendien nóg een juridisch probleem, met de brandstof van de kernreactor. Juridisch is die namelijk op. Een brandstofcyclus is wettelijk vastgelegd op 365 dagen. Voor Doel 3 eindigde die cyclus op 1 oktober, precies op het moment dat de reactor wettelijk moest sluiten. Omdat een onderhoudsbeurt sneller verliep dan verwacht en de centrale daardoor sneller terug kon opgestart worden, is de brandstof "juridisch" een week vroeger op, op 23 september. Om Doel 3 langer te kunnen doen draaien, zal die wettelijke bepaling alvast moeten aangepast worden. 

Daarnaast is de brandstof ook gewoon fysiek aan het eind van haar Latijn. De reactor is de laatste maanden dan ook geleidelijk minder gaan produceren en zit nu tussen de 60 à 65 procent van zijn vermogen. Feitelijk is "zijn benzinetank" eind volgende week zo goed als leeg. Met de overblijvende "benzinedampen" trekt de reactor het maximaal nog één à twee weken, is de schatting van experts. En de reactor nu meteen uitleggen om hem over een paar maanden met zijn overblijvende brandstof nog een paar weken te doen draaien, is zo goed als onmogelijk. Een reactor is geen auto: als je hem met zijn verminderd vermogen opnieuw wil opstarten, kost dat heel veel tijd. Als het sowieso al kan: een reactor wordt op het eind van een brandstofcyclus heel stroef en kan je niet zomaar aan- of uitzetten.

Bovendien: als je met een auto met een lege tank voor de schroothoop staat, kan je die in allerijl nog om de hoek gaan voltanken: benzinestations genoeg. Maar splijtstofelementen voor kernreactoren liggen niet zomaar om de hoek. Die moeten jaren vooruit worden besteld en aangemaakt in speciale fabrieken. Wel liggen er mogelijk in Frankrijk nog wat brandstofstaven op overschot, nu er meerdere Franse kernreactoren van het net zijn gehaald door pannes. Engie zou die misschien nog snel kunnen overkopen. 

De vraag is dan wel: aan welke prijs? Want één lading van een kernreactor kost al gauw een paar tientallen miljoenen euro's. Dat geld leg je niet zomaar op tafel. Zeker niet met een wispelturige overheid als de onze, waarbij je nooit weet hoe lang je je kernreactor nog aan de praat mag houden. Verlinden heeft zelfs niet duidelijk gemaakt óf Doel 3 zou moeten opstarten, laat staan wanneer dat dan zou zijn en hoe lang hij zou moeten draaien. Doel 3 moet gewoon in reserve worden gehouden. Mogelijk komt hij nooit meer in actie en is Engie tientallen miljoenen aan ongebruikte brandstof kwijt.

Daarnaast zal de reactor ook nog moeten worden opgeknapt. Ter herinnering: voor Doel 4 en Tihange 3 schatten deskundigen die werken optimistisch op samen ruim 1 miljard euro. Doel 3 wordt in verhouding vermoedelijk nog duurder, alleen al omdat ook de kernreactorwand extra zal moeten worden onderzocht. En Engie staat absoluut niet te trappelen om die centen op te hoesten.

De kosten zullen bovendien nog verzwaren omdat Engie-Electrabel heel zijn planning zal moeten overhoop gooien indien het zou ingaan op de vraag van minister Verlinden om de reactor langer stand-by te houden.

De sluiting van Doel 3 is immers al jarenlang voorbereid. In afspraak met het FANC is beslist de werken voor de ontmanteling zo snel mogelijk op te starten, om de veiligheid maximaal te garanderen. Onmiddellijk na het afkoppelen van de reactor gaat Electrabel aan de slag. Eerst worden de brandstofelementen uit de reactor gehaald om ze een drietal jaar op te slaan in koelbaden. Die werkzaamheden starten al bijna meteen, in oktober, en duren ca. 1 à 2 weken.

Vrij snel daarna zal worden begonnen met het chemisch reinigen van het primaire koelcircuit. De radioactieve deeltjes die zich op de binnenkant van de buizen en de pompen hebben gezet, worden chemisch "weggeschraapt'. Op dat moment is het zo goed als onmogelijk om de reactor terug op te starten. Met name de pompen zijn dan zodanig aangetast dat ze niet meer aan de veiligheidsnormen voldoen.

Het is die chemische reiniging waarvoor onze regering zo beducht is. Ze betekent zo goed als zeker het einde van Doel 3. De reactor in reserve houden, is dan geen optie meer. Vandaar de vraag van minister Verlinden om die werken uit te stellen.

Op zich is dat niet onmogelijk. Tijdens het onderzoek naar de waterstofinsluitsels heeft Doel 3 jarenlang uitgelegen. In 2015 werd hij opnieuw probleemloos opgestart. Maar het koelcircuit is toen niet chemisch gereinigd.

Bovendien heeft Engie-Electrabel al ruim vooruit gespecialiseerde bedrijven aangetrokken om de voorbereidende ontmantelingswerken aan te vatten. Nu in allerijl die contracten verbreken, zal pakken geld kosten. Om dan nog over de organisatorische en personeelsproblemen te zwijgen. Een aantal werknemers van Doel 3 zelf is al langer geheroriënteerd naar andere jobs binnen Engie of heeft het bedrijf gewoon verlaten. Experten vrezen dan ook dat Engie-Electrabel zelfs niet voldoende gekwalificeerd personeel zal hebben om de reactor nog langer op een veilige manier aan de praat te houden. Binnen Engie kwam al meteen na de vraag van Verlinden dan ook de reactie dat het in reserve houden van Doel 3 quasi onmogelijk is.

De overhaaste oproep van minister Verlinden en andere regeringspartijen om Doel 3 nog langer stand-by te houden gaat wel aan heel veel praktische, wettelijke, financiële en veiligheidsvragen voorbij. Maar we zitten in een economische oorlog én we dragen ook nog de gevolgen van een jarenlang wispelturig energiebeleid. Dan komen weinig doordachte noodscenario's al wat makkelijker op tafel. Mogelijk maken noodscenario's in deze oorlogstijden een kans, maar het is ook mogelijk dat ze gewoon van tafel worden geveegd.