De pro-Russische leiders in de Oost-Oekraïense regio's Donetsk en Loegansk plannen vanaf vrijdag al referenda over een aanhechting bij Rusland. Volksraadplegingen worden ook gehouden in de door Rusland gecontroleerde delen van de regio's Cherson en Zaporizja in het zuiden van Oekraïne. De referenda worden georganiseerd van 23 tot 27 september. Dat er haast wordt gemaakt, lijkt een reactie te zijn op de snelle opmars van het Oekraïense leger. "Deze tegenzet lijkt op een paniekreactie van het Kremlin", duiden VRT-journalist Jan Balliauw en professor David Criekemans. Maar wat kunnen de gevolgen zijn?
Volksraadplegingen in vier Oekraïense regio's over aanhechting bij Rusland: "Paniekvoetbal van het Kremlin"
Sara Van Poucke
Gepubliceerd:
Bijgewerkt:
Het separatistische bestuur in de zelfverklaarde volksrepublieken Donetsk en Loegansk in het oosten van Oekraïne zal van 23 september (eind deze week dus al) tot 27 september volksraadplegingen organiseren over een aanhechting bij Rusland. Dat hebben lokale functionarissen en Russische staatsmedia aangekondigd.
Ook in de door Rusland gecontroleerde delen van de regio's Cherson en Zaporizja, in het zuiden van Oekraïne, zal op hetzelfde moment - van 23 tot 27 september - een referendum worden gehouden.
"Paniek"
Dat de pro-Russische bestuurders de referenda zo snel al organiseren, lijkt alles te maken te hebben met het Oekraïense tegenoffensief in het oosten van het land, dat tot dusver succesrijk is gebleken.
Ook de voorbije dagen lijkt het Oekraïense leger vooruitgang te hebben geboekt, zij het minder snel dan een week geleden. Oekraïense soldaten zouden zijn genaderd op maar enkele kilometers van de stad Lisitsjansk, die pas begin juli werd veroverd door Rusland. Oekraïne zegt dat ook de rivier Oskil, waarachter het Russisch leger zich na het Oekraïense tegenoffensief had teruggetrokken, op verschillende punten is overschreden.
Volgens het Amerikaanse Institute for the Study of War duidt de haast op paniek over de Oekraïense opmars. "Ik denk dat we dit moeten zien als een paniekreactie, waarbij Rusland een antwoord moet geven", zegt ook professor Internationale Politiek aan de Universiteit Antwerpen David Criekemans. "Tot een militair antwoord is Rusland blijkbaar niet in staat, dus wordt het een politiek antwoord. De volksraadplegingen moeten we zien als een politieke noodgreep."
In Oost-Oekraïne vanaf vrijdag volksraadplegingen over aanhechting bij Rusland: "Een paniekreactie van de Russen"
"Paniekvoetbal van het Kremlin" is ook wat Jan Balliauw, Ruslandkenner bij de VRT, ziet. "De voorbije dagen zijn daar intense discussies geweest tussen voorstanders van vredesonderhandelingen en voorstanders van méér oorlog. De haviken lijken te hebben gewonnen, duidt hij. "Met deze referenda trekt Rusland een lijn in het zand."
Naar een nieuwe fase in de oorlog?
De volksraadplegingen in de bezette gebieden - die naar verwachting zullen uitmonden in een "stalinistisch resultaat", zoals Criekemans het verwoordt - moeten de Russische militaire aanwezigheid in Oekraïne verantwoorden. Als de bezette gebieden bij Rusland zouden worden ingelijfd, betekent dat een uitbreiding van het Russische grondgebied met een vijfde van Oekraïne. Dat gebied zou dan kunnen worden verdedigd "met alle middelen van zelfbescherming", zoals de gewezen Russische president Dmitri Medvedev het eerder vandaag verwoordde.
Als de gebieden deel zouden worden van Rusland, kan Rusland inderdaad alle middelen die het heeft inzetten om dat gebied te verdedigen. "Dat kan gaan van het oproepen van dienstplichtigen, wat tot nu toe nog niet is gebeurd in Oekraïne, tot een algemene mobilisering, tot in het allerslechtste geval het inzetten van kernwapens, want volgens de Russische doctrines kunnen die worden ingezet als het Russische grondgebied in gevaar is", duidt Balliauw.
Dat zou een gigantische escalatie zijn. "Met deze tegenzet heeft Rusland de bedoeling om Oekraïne en het Westen af te schrikken", zegt Balliauw.
"Verdere escalatie in de oorlog van Poetin"
Zowel Oekraïne als het Westen erkennen de volksraadplegingen niet en noemen ze illegaal. Op Twitter toont de Oekraïense minister van Buitenlandse Zaken Dmytro Koeleba zich niet onder de indruk. "Schijnreferenda zullen niks veranderen", zegt hij. "Rusland is en blijft een agressor die illegaal delen van Oekraïens land bezet. Oekraïne heeft elk recht zijn territoria te bevrijden en we zullen ze blijven bevrijden, wat Rusland ook zegt."
Ook NAVO-secretaris-generaal Jens Stoltenberg heeft wat hij de "schijnreferenda" noemt veroordeeld. "Ze hebben geen enkele legitimiteit en veranderen niets aan de agressie van Rusland tegen Oekraïne", zegt Stoltenberg, die de organisatie van de referenda ook "een verdere escalatie in de oorlog van Poetin" noemt. "De internationale gemeenschap moet deze flagrante schending van het volkenrecht veroordelen en zijn steun aan Oekraïne versterken", klinkt het nog.
Ook de Verenigde Staten spreken over "schijnreferenda". "Wij zullen dit gebied nooit als iets anders dan een deel van Oekraïne erkennen", reageert Jake Sullivan, de Nationale Veiligheidsadviseur van Amerikaans president Joe Biden. Volgens Sullivan gaat het om een aanfluiting van de basisbeginselen van soevereiniteit en territoriale integriteit, waarop het internationale systeem gebaseerd is. "We weten dat deze referenda gemanipuleerd worden. We weten dat Rusland deze schijnreferenda nu of in de toekomst zal gebruiken als basis voor een vermoedelijke annexatie van deze gebieden."
"Maar dat zijn natuurlijk de eerste reacties", zegt Jan Balliauw nog. "We zullen zien hoe dat zich vertaalt als het zich allemaal uitkristalliseert, als die gebieden inderdaad Russisch grondgebied zullen worden."
Vanavond was overigens een toespraak aangekondigd van de Russische president Vladimir Poetin, die zou worden uitgezonden op de Russische televisie. Maar die toespraak is niet uitgezonden en "uitgesteld naar een later moment".
