Misleiding of niet? Webwinkel Amazon verkoopt placebopillen, maar helpen ze ook? 

Het lijkt absurd, maar toch bestaat het: placebopillen, te koop via webwinkels als Amazon. Er zitten geen actieve bestanddelen in, enkel gelatine en andere ingrediënten die geen fysiek effect hebben. En tòch, zegt het bedrijf dat ze verkoopt, kunnen de pillen helpen. Verrassend, ook experts verklaren dat ''eerlijke placebo's" wel eens effectief kunnen zijn. Dat blijkt uit navraag van het radioprogramma 'Het uur van de Waarheid' op Radio 1. Al is er ook een schaduwkant...

Op internetwinkel Amazon kan je tegenwoordig placebopillen kopen. Er zitten geen actieve bestanddelen in, maar toch beweert de producent dat ze kunnen helpen. Het bedrijf dat de pillen maakt belooft meer focus en rust en minder stress. Dat allemaal dankzij "je eigen, veilige placebo-ervaring".

Het placebo-effect bestaat echt

Professor psychologie Omer Van den Bergh (KU Leuven) moet lachen als hij de reclame voor de pillen ziet. "Het klinkt inderdaad gek" zegt hij. "Toch is het niet zo absurd als je zou denken. Ik sluit niet uit dat die pillen wel degelijk een effect hebben bij sommige mensen."

Dat komt in de eerste plaats door de kracht van het placebo-effect. Als je mensen een pil geeft die geen actief bestanddeel bevat, dan is er vaak toch een verbetering te zien. Dat is de voorbije decennia aangetoond in honderden studies, onder andere bij patiënten met pijn, depressie, slaapproblemen en prikkelbaredarmsyndroom.

Als je een placebo geeft aan iemand met pijn, dan kan dat de pijn aanzienlijk verminderen. In onderzoeken doen placebo's het (bijna) even goed als sommige pijnstillers. Ook het effect van bepaalde hoestsiropen is nauwelijks groter dan het placebo-effect.

"Dat placebo-effect is zeker geen ingebeeld effect", zegt Van den Bergh (KU Leuven). "Uit onderzoek blijkt dat het toedienen van een placebo reële, fysieke gevolgen kan hebben. Het kan inwerken op de bloeddruk en het immuunsysteem, en ook op hormonen en signaalstoffen in de hersenen."

Beluister het gesprek over placebo's in de podcast: 'Het Uur van de Waarheid'

Wat is dat, een placebo?

Een placebo, zegt het woordenboek Van Dale, is een namaakmedicijn. Als er een effect is, dan komt dat dus niet door wat erin zit.

Placebo's worden vaak gebruikt in wetenschappelijk onderzoek. Een aantal deelnemers aan een studie krijgt dan het "echte" medicijn. Andere deelnemers krijgen een placebo, bijvoorbeeld in de vorm van een suikerpil. Niemand weet in welke groep hij zit.

De wetenschappers onderzoeken vervolgens of het echte medicijn beter werkt dan de placebo. Als dat niet zo is, dan heeft het geen meerwaarde.

Een placebo heeft overigens niet altijd de vorm van een pil. Zo kan je mensen ook een placebo-ingreep toedienen. Dat wordt soms gebruikt om het effect van chirurgische ingrepen te onderzoeken. Sommige patiënten krijgen dan de "echte" operatie, bij anderen wordt enkel een sneetje gemaakt. Zo werd ontdekt dat enkele vaak uitgevoerde operaties niet beter zijn dan een nep-operatie.

Het toedienen van een placebo kan reële, fysieke gevolgen hebben

prof. Omer Van den Bergh, KU Leuven
Placebo-pillen hebben vaak een krachtig effect.

De tijdrit van Virenque

Het placebo-effect is niet alleen echt, het kan zelfs bijzonder krachtig zijn. Dat ondervond de Franse topwielrenner Richard Virenque tijdens de Tour de France van 1997.

Virenque, een goede klimmer, maakte zich zorgen aan de vooravond van een belangrijke tijdrit. Daarom zocht hij, zoals wel vaker, zijn toevlucht tot verboden middelen. Hij kreeg van een Spaanse masseur een capsule met daarin een witte vloeistof. Wat de ingrediënten waren, kon de masseur niet vertellen.

Virenque vroeg aan zijn Belgische verzorger Willy Voet om de vloeistof in te spuiten. Voet, die het verhaal vertelt in zijn mémoires, vertrouwde het zaakje niet. Virenque drong aan, en dus bedacht Voet een list. Hij gooide de witte vloeistof weg en injecteerde in de plaats een onschuldig glucosemengsel in het achterwerk van Virenque.

Virenque reed 's anderendaags de tijdrit van zijn leven, niet wetend dat hij eigenlijk een placebo had gekregen. Hij eindigde tweede, net na zijn grote concurrent Jan Ulrich.

"God, ik voelde me fantastisch", zei Virenque na de aankomst. "Dat spul is onwaarschijnlijk straf."

In deze video zie je Richard Virenque aan het werk tijdens de Tour van 1997, twee dagen na de bewuste tijdrit:

Kunnen "eerlijke placebo's" ook werken?

Het verhaal over Voet en Virenque illustreert mooi de werking van het placebo-effect. Toch is er is een groot verschil met de placebo-pillen die je op het internet kan kopen: Virenque besefte niet dat hij eigenlijk een placebo kreeg.  Als je jezelf placebo-pillen toedient, dan weet je natuurlijk wél dat het "maar" een placebo is.... en dan werken placebo's niet. Dat is althans wat wetenschappers lang veronderstelden.

Harvard-professor Ted Kaptchuk sloopte twaalf jaar geleden dit heilige huisje, door als eerste het effect van "eerlijke placebo's" te onderzoeken. Hij gaf een suikerpil aan 40 patiënten met prikkelbaredarmsyndroom, een pijnlijke darmaandoening. 40 andere patiënten kregen geen pil toegediend. Er was geen sprake van misleiding. De patiënten in de placebogroep wisten dat ze een placebo kregen.

Het resultaat van Kaptchuk's onderzoek was opmerkelijk: de patiënten die een eerlijke placebo kregen, deden het na drie weken duidelijk beter dan de andere patiënten. Ze hadden minder last van symptomen en hun levenskwaliteit ging erop vooruit. En dat dus dankzij een placebo-pilletje zonder actieve bestanddelen. 

Kaptchuk was stomverbaasd. Zo'n krachtig effect had hij zelf niet verwacht.

Placebo-pillen werken... zélfs als mensen weten dat ze een placebo krijgen.

De cinema in je hoofd

Dat eerlijke placebo's werken, is volgens Omer Van den Bergh nochtans perfect te verklaren. "Je kan het vergelijken met een bezoek aan de cinema", zegt hij. "Als je naar een film kijkt, weet je dat dit niet echt is. Toch dringt het verhaal door tot in het diepst van je vezels. Je ervaart hevige emoties en heel je lichaam reageert."

Iets gelijkaardigs gebeurt bij het toedienen van eerlijke placebo's. Ergens beseffen mensen wel dat ze een suikerpil krijgen, zonder actieve ingrediënten. Tegelijk hopen ze dat de pil misschien toch een verschil kan maken, zeker als ze wanhopig op zoek zijn naar een oplossing voor hun probleem. Die hoop zet vervolgens allerlei fysieke processen in gang.

Ook de context speelt een rol. We associëren pillen met het verminderen van symptomen en met genezing. Dergelijke associaties worden geactiveerd wanneer we een pil nemen, zelfs als in die pil geen werkzaam bestanddeel zit. 

En opvallend, ook de kleur van een pil heeft een subtiele invloed. Zo blijken witte placebo-pillen effectiever tegen pijn; blauwe pillen zijn beter om tot rust te komen. Alleen In Italië hebben blauwe pillen blijkbaar geen kalmerend effect. Mogelijk komt dat omdat blauw de kleur is van het nationale voetbalteam, de Forza Azzuri. En voetbal associëren ze in Italië niet met rust en ontspanning, wel met spanning en adrenaline.

Toch is enige nuancering hier op zijn plaats. Sommige wetenschappers betwijfelen of deze effecten wel echt zo groot zijn. Dat zal toekomstig onderzoek moeten uitwijzen.

In Italië wordt blauw geassocieerd met de nationale voetbalploeg, niet met relaxatie.

Placebo te koop

Het effect van eerlijke placebo's is ondertussen wel bevestigd bij patiënten met pijn, depressie, ADHD, migraine, vermoeidheid en opvliegers tijdens de menopauze. Mogelijk kunnen ze ook helpen bij het afbouwen van medicatie.

Een overzichtsstudie in het prestigieuze tijdschrift Nature noemt eerlijke placebo's een "veelbelovende behandeling", al is er ook een kritische bedenking: het onderzoek staat nog in zijn kinderschoenen en er is veel dat we nog niet weten.

Dat houdt enkele handige ondernemers niet tegen. De Amerikaanse firma Zeebo brengt nu al placebo-pillen op de markt, "om zelf je eigen placebo-ervaring te creëren". Prijs voor een doosje met 45 blauwwitte capsules: 14,95 euro.

Op het internet kan je tegenwoordig placebo-pillen kopen.

"Tja, wat moet ik hierover denken?", zegt Omer Van den Bergh. "Ik kende de firma niet en ik zou die pillen zeker niet zelf proberen. Anderzijds sluit ik niet uit dat ze wel degelijk een effect hebben bij sommige mensen."

Ik sluit niet uit dat die pillen effect hebben

prof. Omer Van den Bergh, KU Leuven

Toch vreest Van den Bergh dat bedrijven als Zeebo misbruik maken van de wanhoop van patiënten. "Ik kan me voorstellen dat ze vooral wanhopige mensen aantrekken. Mensen die ten einde raad zijn en die bereid zijn om alles te proberen. Dan kom je snel op een hellend vlak terecht. Dit komt gevaarlijk dicht bij het exploiteren van de wanhoop van mensen."

Over het onderzoek naar eerlijke placebo's is Van den Bergh wel enthousiast. "Door dit soort onderzoek wordt de essentie van wat placebo is op scherp gesteld. Zo kunnen we grenzen verleggen."

Meest gelezen