Nieuwe lijst boeken die je gelezen moet hebben: meer vrouwen en meer auteurs van nu (maar Reynaert de vos houdt stand)

Er is een nieuwe lijst van 100 belangrijke Nederlandstalige boeken "die je gelezen moet hebben". Er staan hedendaagse namen op, zoals Marieke Lucas Rijneveld, en meer werk van vrouwen, zoals Virginie Loveling of Lize Spit. Oudere klassieken als Vondel of Bredero moeten terrein prijsgeven. "Het is een dynamische lijst, geen in stenen tafelen gebeitelde, gestorven canon," zegt Lieke van Deinsen van de KU Leuven. Discussie mag en moet. 

De Week van het Nederlands gaat van start met een gloednieuwe literatuurcanon: honderd klassiekers uit de Nederlandstalige literatuur op een rij. De lijst is samengesteld op basis van de input van bijna 2.000 deelnemers aan een canonenquête, georganiseerd door allerlei taal- en letterkundige organisaties in Vlaanderen en Nederland.

Geen in steen gebeitelde, gestorven canon

“Het doel was een objectieve bevraging te organiseren in het brede veld,” zegt Lieke van Deinsen, neerlandica, docent aan de KU Leuven en mede-initiatiefnemer van deze enquête. “Hoe denken literatuurliefhebbers over de canon, zien ze daar nog het nut in en zo ja, hoe kan zo’n lijst eruitzien? Het is vooral een discussiestuk. Je moet het dus niet zien als een sluitende lijst, maar eerder als een opstapje, een handvat. Het is geen in steen gebeitelde, gestorven canon."

Wat voorafging: in 2002 was er al zo'n canon van 100 boeken, op basis van een beperktere bevraging. In 2015 en 2020 werd ook een literaire canon van 50 + 1 werken (chronologisch) samengesteld door een commissie experts van de Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal en Letteren (KANTL).

Hoe ziet de lijst er uit anno 2022? “Max Havelaar” van Multatuli staat op de eerste plaats, gevolgd door “Van den vos Reynaerde” van Willem die Madocke maecte en “De avonden: een winterverhaal” van Gerard Reve op de derde plaats.

De volledige lijst van 100 vind je hier.

Gendergelijkheid krijgt neerslag in de canon

Lieke van Deinsen: “Vergeleken met 2002 blijft de lijst redelijk stabiel en dat is positief. Bijna 80 procent is gelijk gebleven. Maar er zijn ook heel significante verschuivingen. In de lijst van 100 auteurs die het vaakst worden genoemd zijn er nu 25 vrouwen, tegenover 11 in 2002." Van Hella Haasse over Anne Frank tot de Vlaamse Virginie Loveling én ook Lize Spit. "De aandacht voor gendergelijkheid in de literatuur krijgt dus wel degelijk zijn neerslag in deze canon.”

Er is ook een voorzichtige opmars van auteurs uit de vroegere Nederlandse kolonies, zoals de Surinamer Anton de Kom. Belgische "koloniale literatuur" ontbreekt, behalve dan Jef Geeraerts.

Historische literatuur zakt weg; mijn hart bloedt

Poëziebundels en dichters vallen minder in de smaak dan vroeger, evenals oudere klassiekers. “Mijn hart bloedt als historisch letterkundige”, zegt Lieke van Deinsen. “Er is een heel grote terugval van de historische letteren; Joost van den Vondel zakt van 2 naar 12, ook P. C. Hooft en Bredero duikelen naar beneden. Bijna alle literatuur van voor de Eerste Wereldoorlog zakt ongelooflijk sterk op de lijst en dat baart me zorgen. We moeten die teksten natuurlijk wel blijven lezen!”

Grote uitzondering is het middelnederlandse dierenepos “Van den vos Reynaerde”. “Dat blijft op de tweede plaats staan, dat hebben we gelukkig nog. Het is dan ook een ongelooflijk belangrijke en mooie tekst.”

Marieke Lucas Rijneveld dendert de lijst binnen met twee romans

Van de weeromstuit staan er ook schrijvers van nu op de lijst. Dat mocht; er was dit keer geen leeftijdsvereiste. De literaire canon van de KANTL daarentegen omvat enkel boeken van tenminste 25 jaar oud, waarvan de auteur niet meer in leven is.

Lieke van Deinsen: “We hebben nu voor het eerst een canon die levend is. Marieke Lucas Rijneveld dendert de lijst met twee boeken binnen. Dat laat zien dat zo’n canon dynamisch en niet statisch is en openstaat voor verandering. Ik ben benieuwd naar een vervolg over twintig jaar.” Nog een nieuwkomer: Lize Spit met “Het smelt" op plaats 92.

Vlamingen kijken anders aan tegen literaire klassiekers dan Nederlanders, zo blijkt ook uit de enquête. “Voor Nederlanders zijn dat vooral Multatuli-Hermans-Reve; Vlamingen kiezen vaker voor Claus, Boon of Elsschot”. Eigen auteurs eerst? Niet helemaal. Er zijn genoeg werken die én Vlamingen én Nederlanders aanspreken.

Ook naar de klassiekers van de kinder- en jeugdliteratuur is gepolst. Die mag van de deelnemers van de enquête ook best in een aparte canon.

De volledige lijst vind je hier. Op de zesde plaats staat een veel recenter jeugdboek: "Lampje" van Annet Schaap. En bij de auteurs die vaakst genoemd worden staat Vlaming Bart Moeyaert op de vijfde plaats.

1  Kruistocht in spijkerbroek - Thea Beckman  
2  De brief voor de koning - Tonke Dragt  
3  Pluk van de Petteflet - Annie M.G. Schmidt  
4  Jip en Janneke - Annie M.G. Schmidt  
5  Koning van Katoren - Jan Terlouw  

En een heel opmerkelijk resultaat is dat 80 procent van de ondervraagden vindt dat klassiekers uit onze literatuur aan bod moeten komen in àlle richtingen van het secundair onderwijs, niet enkel in het aso bijvoorbeeld. Maar vaste, verplichte leeslijsten zijn geen goed idee.

Laat het voer voor discussie zijn

Een canon, een lijst van 100 of 50 klassiekers, is die vorm nog wel van deze tijd? "Bekijk het als een sleutel", zegt literatuurwetenschapper Lieke van Deinsen."We nodigen iedereen uit om naar deze lijst te kijken. Laat het voer zijn voor discussie om te kijken wat we kunnen doen met die prachtige literatuur die ons taalgebied rijk is." 

Meest gelezen