Steeds meer gemeenten zien radicalisering en bedreigingen van inwoners toenemen: "Bepaalde groepen verspreiden bewust foute informatie"

Haatspraak, vandalisme en verregaande bedreigingen. Lokale politici en medewerkers komen er volgens een bevraging van de Vereniging voor Vlaamse Steden en Gemeenten (VVSG) steeds vaker mee in aanraking. Maar liefst twee op de drie ondervraagde Vlaamse gemeenten ontvingen de voorbije twee jaar signalen van gewelddadige radicalisering. "Het gaat om een stijging van 18 procent tegenover 2020", zegt woordvoerster Nathalie Debast in het Radio 1 programma 'Het uur van de Waarheid'. "Sociale media spelen daarin een belangrijke rol." 

Het probleem lijkt zich vooral af te spelen in eerder verstedelijkte gebieden, al geeft toch ook bijna veertig procent van de landelijke gemeenten in Vlaanderen aan sinds 2020 met extremisme in aanraking te zijn gekomen. En daarbij speelt ook desinformatie een rol: "Iedereen durft vandaag zeggen wat hij of zij denkt zonder erbij na te denken of iets wel correct is. Bovendien verspreiden sommigen zeer doelbewust foutieve informatie met slechte bedoelingen", zegt Nathalie Debast, woordvoerder van de VVSG.

Beluister hier de podcast: 'Het Uur van de Waarheid'

Jonas Roosens

Corona blijft splijtzwam, het vertrouwen zakt

Hoewel we de coronapandemie stilaan achter ons lijken te hebben, blijft COVID-19 voor maatschappelijke naweeën zorgen. "Het klimaat van maatschappelijke onrust en onzekerheid over de gevolgen van het coronavirus zorgde voor de perfecte voedingsbodem om verdeeldheid te zaaien", zegt Wim Dries, burgemeester van Genk en ook voorzitter van de VVSG. "Extremistische groeperingen proberen hun voordeel te doen door hun boodschap te verspreiden en verdeeldheid te zaaien, ten koste van de samenhang in de maatschappij."

We krijgen telefoons of berichten op sociale media. Vaak van mensen die beweren dat de hele pandemie het werk is van een beperkte groep die het slecht voorheeft met de mensheid.

Dis Van Berckelaer, burgemeester Borsbeek

Vooral over het maatregelenbeleid en de organisatie van een vaccinatiecampagne ontstond de voorbije jaren wrevel binnen verschillende gemeentes. "Zelfs al blijft het vertrouwen in lokale besturen nog altijd groter dan dat in de nationale overheid, dan nog zien we dat het na de coronapandemie gezakt is", zegt Nathalie Debast.

BEKIJK - "Noem mij eens iets positief van de corrupte burgemeester", bedreigingen van inwoners nemen toe:

Videospeler inladen...

'Soevereine burgers' die uit het bevolkingsregister willen

En dan is er de rol van complottheorieën. Sommige burgers geven - zelfs nu zo goed als alle coronamaatregelen vervallen zijn -  nog steeds aan niet te willen gehoorzamen aan (lokale) wetten en regels. Verschillende burgemeesters die VRT NWS sprak, gaven aan brieven te krijgen van zogenaamd "soevereine burgers" die zich uit het bevolkingsregister willen laten schrappen en niet langer gehoorzamen aan de wet. De beweging van de soevereine burgers komt uit de Verenigde Staten overgewaaid. Het gaat om mensen die zichzelf als volkomen soeverein zien en het gezag van de overheid als niet legitiem beschouwen en in sommige gevallen weigeren van belastingen te betalen en dergelijke. 

Gemeenten worden ook over de vaccinatiecampagne aangesproken of over desinformatie over de vaccins, getuigt Dis Van Berckelaer, burgemeester van Borsbeek: "Soms krijgen we telefoons, ook op sociale media lees je veel zaken. Mensen die beweren dat het allemaal het werk is van een beperkte groep die het slecht voorheeft met de mensheid." Van Berckelaer ziet een verruwing van het debat in het algemeen. "Of het nu over corona gaat, of over een lokale aangelegenheid. Wij hebben bijvoorbeeld een debat over een mogelijke fusie met Antwerpen. Mijn vrouw wordt daar op aangesproken. Mijn dochter schrikt als ze zaken over mij leest op facebook." 

De pandemie mondde in bepaalde gevallen uit in een blijvend anti-overheidsdenken. Drie op de vijf bevraagde burgemeesters gaf aan daarmee te maken te krijgen. In de meeste gevallen bleef het bij verbale beledigingen, al waren er ook voorbeelden waarin het uitdraaide op vandalisme en doodsbedreigingen. Het bekendste voorbeeld daarvan is wellicht Maaseiks burgemeester Johan Tollenaere die de vermiste militair Jürgen Conings in de zomer van 2021 dood terugvond in een bos. Tollenaere werd nadien in verschillende complottheorieën betrokken en met de dood bedreigd.

Rechts extremisme en radicale islam toppen de lijst

Daarnaast speelt politieke en ideologische polarisatie een steeds grotere rol in het ontstaan van extremisme. Voor het eerst signaleren ook meer steden en gemeenten bepaalde vormen van rechts extremisme (54 procent van de deelnemende gemeenten) dan van radicale islam (51 procent van de deelnemende gemeenten). Bijna één op de drie Vlaamse gemeenten gaf aan een sterke toename te zien in het aantal dossiers rond rechts extremisme.

In Vilvoorde bijvoorbeeld, een stad die de voorbije jaren veel problemen kenden met radicaal islamisme en IS-vertrekkers. "We zien daardoor vermoedelijk ook een toename van extreemrechts en racistisch geïnspireerde individuen die gemakkelijk aansluiting vinden bij nationale en internationale groepen", zegt burgemeester Hans Bonte (Vooruit). Het gaat om individuen die zeer racistisch zijn en bijna een Hitlerverafgoding hebben. Er zijn ook al hakenkruisen verschenen op het stadhuis." 

Haatspraak op sociale media is een belangrijke manier waarop steden en gemeenten weet kunnen krijgen van radicalisering binnen een lokale gemeenschap.
Nathalie Debast, woordvoerder VVSG

Dat staat in contrast met meer dan de helft van de burgemeesters die een daling van radicale vormen van islam in hun gemeente zagen. In de andere helft was er sprake van stagnering. Al waarschuwt de VVSG dat beide vormen van radicalisering elkaar vooralsnog goed in stand houden.

Het samenleven met andere godsdiensten en mensen met een andere etniciteit blijft volgens de bevraging ook een struikelblok. Polarisatie op de cultureel-etnische breuklijn zorgt volgens de VVSG steeds vaker voor spanningen. 

Van onderuit bevechten

Sociale media werken als een katalysator en versterken het effect van polarisatie en radicalisering. Desinformatie en foutieve berichtgeving kunnen er versneld rondgaan.  

"Algoritmen die mensen vooral berichten voorschotelen die hun eigen meningen bevestigen, zorgen ervoor dat ze in een echokamer van het eigen gelijk terecht komen. Hierin zijn burgers veel vatbaarder voor het oppikken van bijvoorbeeld complottheorieën of radicale ideeën", stelt de VVSG. 

"Anderzijds is agressie en haatspraak op sociale media ook een belangrijke manier voor steden en gemeenten om weet te krijgen van radicalisering en polarisatie binnen een lokale gemeenschap. Zo  kunnen ze het ook monitoren", zegt Debast. "Al vormen de mainstream sociale media zoals Facebook slechts het topje van de ijsberg. 

Volgens de VVSG kan radicalisering en polarisatie slechts deels van onderuit bevochten worden. "Lokale besturen staan het dichtst bij de burger. Wanneer ze mensen en middelen hebben om het gesprek met de burger aan te gaan en te luisteren naar hun verzuchtingen en bezorgdheden, merken ze dat onder de krasse uitspraken en verwensingen op sociale media vaak gevoelens van frustratie, en een gesprek of begeleiding kan dan helpen", klinkt het. 

Hoe heeft de VVSG bevraagd?

Om de twee jaar houdt de Vereniging van Vlaamse Steden en Gemeenten (VVSG) een bevraging rond haatspraak en polarisering bij alle Vlaamse gemeenten. 133 gemeenten hebben deelgenomen. Dat is iets minder dan de helft. Volgens VVSG is de proef wel representatief omdat gebruik werd gemaakt van de Belfius typologie. Dat is een methode die de Belgische gemeenten indeelt in 16 verschillende clusters en kijkt naar de mate van vertegenwoordiging van clusters binnen het totaal van Vlaamse gemeenten. 

Meest gelezen