De alpenwatersalamander is nu al actief, door de uitzonderlijk hoge temperaturen.
Foto Hugo Willocx

Natuur is helemaal de kluts kwijt: door zachte temperaturen zijn sommige dieren vele weken vroeger wakker uit winterslaap

Er zwemmen al salamanders in de poelen, padden beginnen al aan hun jaarlijkse trek, en egels gaan opnieuw op avontuur. De hazelaar begint te bloeien - al is dat de jongste jaren niet meer uitzonderlijk voor deze tijd. Door de aanhoudend zachte temperaturen komt alles veel vroeger in beweging. "Dit hoeft niet problematisch te zijn, als er geen strenge winterprik meer komt. Maar de onvoorspelbaarheid van de dingen kan op langere termijn wel een probleem vormen," schetst Dominique Verbelen van Natuurpunt. 

We zijn nog maar net het nieuwe jaar ingegaan. In principe is het rond deze periode "putje winter" maar de temperaturen doen niet mee. Door het aanhoudend zachte weer wordt de natuur al wakker. Sommige soorten zijn er wel heel vroeg bij en komen nu al uit hun winterslaap. "Amfibieën vormen het beste voorbeeld", zegt Dominique Verbelen. 

Hij is voor VRT NWS al eens op inspectie gegaan gisteren en kwam vrij snel een alpenwatersalamander, vuursalamander, vinpootsalamander en bruine kikker tegen in een natuurgebied in Schelderode, bij Gent. In poelen kan je, afhankelijk van de plaats, al een paar dozijn salamanders vinden, voegt hij eraan toe. Zij komen dus al uit hun winterslaap, terwijl dat eigenlijk pas voor februari of zelfs maart is. 

Dit is niet normaal. Het is nog niet problematisch, maar dat kan het wel worden

Dominique Verbelen, Natuurpunt

"Dit is niet normaal", zegt Verbelen. "Het is nog niet problematisch, maar dat kan het wel worden." Bijvoorbeeld als er deze winter nog een vorstperiode zoals in december zou aankomen. Of door de opeenvolging van onvoorspelbare of uitzonderlijke weerfenomenen, zoals we die al enkele jaren meemaken - denk ook aan de uitgedroogde poelen en beekjes van afgelopen zomer. 

"Als amfibieën één of twee keer tegenslag hebben, dan hoeft dat nog geen probleem te zijn. Maar als het blijft duren, dan is er wél een probleem op de langere termijn," zegt Verbelen. De vaak abrupte afwisseling van (te) warm en dan weer (relatief) koud tijdens onze winters, kan de amfibieën parten gaan spelen. 

Ook de vinpootsalamander is al te vinden.
Foto Hugo Willocx

Winterslaap?

Hoe zit dat nu precies met de winterslaap van amfibieën? In gematigde klimaatzo­nes, zoals in Vlaanderen, stapelen amfibieën in de zomer energiereserves op in de vorm van vet, dat de noodzakelijke reserve vormt om de winterslaap levend door te komen, legt Verbelen uit. "Tijdens koude winters verloopt de stofwis­seling van winterslapende exemplaren heel traag en worden die reserves maar in geringe mate opgebruikt. Milde winters zorgen echter voor een hoger metabolisme, waardoor de vetvoorraad sneller wordt verbrand (en dus sneller opgebruikt geraakt)."

Te vroeg opstaan kan slecht uitpakken

Dominique Verbelen, Natuurpunt

Sommige amfibieën hebben daardoor nog maar een te kleine vetvoorraad om de rest van die winterslaap goed door te komen. Sommige halen dan het voorjaar niet. Zij die wel overleven, hebben vaak een relatief zwakke lichaamsconditie en die verminderde lichaamsconditie kan er voor zorgen dat het aantal en de kwaliteit van de legsels lager is. "Eens zo’n negatieve kettingreactie tot stand komt, is het bang afwachten wat de gevolgen daarvan kunnen zijn op lange termijn." Of zoals Verbelen het verwoordt: "Te vroeg opstaan kan slecht uitpakken." 

Twee citroenvlinders gespot

Niet enkel de amfibieën hebben last van een verstoord bioritme. Ook andere dieren zoals egels of padden zijn uit hun lood geslagen door het extreem zachte weer, en er zijn zelfs al enkele citroenvlinders gespot. "Bij citroenvlinders zijn het volwassen vlinders die overwinteren. Een andere soort die dat doet, is de dagpauwoog. Vooral voor die soorten vormen aanhoudend zachte temperaturen een gevaar. Maar vergis je niet: het is niet omdat we twee citroenvlinders hebben gezien, dat er een probleem is," zegt Wim Veraghtert van Natuurpunt. 

Vooral voor overwinterende volwassen vlinders is dit potentieel gevaarlijk. Dit weer mag voor hen niet te lang meer duren. Andere soorten zijn oké

Wim Veraghtert, Natuurpunt

Er zijn namelijk nog tienduizenden citroenvlinders die wél nog oké zijn. "We hopen vooral dat, als ze al wakker zijn geworden, ze nog niet gaan rondvliegen. Want dan verbruiken ze energie terwijl er geen (of amper) voedsel in de vorm van nectar is. Als het nog een week zo zacht zou blijven, dan zouden we meer vlinders beginnen te zien. Dit mag dus niet te lang meer duren." In principe zijn temperaturen die onder de 10 graden blijven daarvoor oké. 

Andere vlinders overwinteren niet; voor eitjes of voor rupsen kan dit zachte weer potentieel minder kwaad.  

Nu al meldingen van doodgereden padden

Terwijl het voor de vlinders vooralsnog meevalt, is het voor padden en egels gevaarlijker. 

Er zijn al meerdere meldingen van platgereden padden binnen. Zij waren - veel te vroeg - aan hun jaarlijkse trek begonnen, terwijl er momenteel nog geen maatregelen zijn genomen om de trek in goede banen te leiden, zoals afboordingen langs de weg om de dieren te behoeden van een gevaarlijke oversteek op een drukke weg. 

"Misschien moeten we er dit jaar vroeger mee komen", zegt Dominique Verbelen die mee het paddenmaatregelen in Vlaanderen coördineert. De paddentrek is vrij onvoorspelbaar door het wisselende weer, maar normaal gezien is de grote paddentrek voor eind februari of maart. De jongste jaren is het al vaker vroeger geweest. 

Misschien moeten we de maatregelen voor de paddentrek dit jaar (nog) vervroegen

Dominique Verbelen, Natuurpunt

De negatieve invloed van milde winters op o.a. gewone padden tekent zich nu al duidelijk af, blijkt uit een recente studie. Onderzoekers verzamelden sinds de jaren 70 data bij overzetacties in het Verenigd Koninkrijk en Zwitserland. Op heel wat locaties blijken de populaties van de gewone pad voortdurend af te nemen. "De achteruitgang is zelfs zo sterk dat de soort in beide landen bijna in aanmerking komt om te worden opgenomen op de Rode Lijst", zegt Verbelen. "Deze sterk dalende trend zien we ook in Vlaanderen. Of hoe de gewone pad langzaam aan minder gewoon lijkt te worden." Ook padden spelen hun rol in de voedselketen. Als zij zouden wegvallen, is dat een dominosteen die verdwijnt in het rijtje, waardoor de voedselketen helemaal verstoord kan raken. 

Er zijn ook al verschillende meldingen van egels die op avontuur trekken. Ook zij ontwaken vroeger uit hun winterslaap. Doordat ze sneller weer actief worden, spreken ze hun vetreserves al aan en dat is geen goede zaak. Als het opnieuw koud zou worden, kunnen ze opnieuw in winterslaap proberen te gaan, maar ideaal is dat niet. "Het is geen knop die je zomaar aan en uit kan zetten", zegt Veraghtert. 

Winterslaap is geen knop die je zomaar aan en uit kan zetten

Wim Veraghtert, Natuurpunt

En ook hier geldt wat voor de andere soorten geldt: de natuur heeft veerkracht en kan wel tegen een stootje, maar de opeenvolging van extremen kan ze danig verzwakken en kan op een bepaald moment te veel worden. 

Ook aan vogels is al iets te merken. Of dan misschien omdat we bepaalde soorten niet zien. Soorten die normaal gezien uit het hoge noorden komen om bij ons te overwinteren, vliegen nu maar tot Denemarken omdat ze zich daar ook al goed voelen. "Arctische ganzen komen in Denemarken en denken 'waarom zou ik nog verder vliegen, het is hier aangenaam en ik kan wat brandstof uitsparen'", knipoogt Verbelen. Andere soorten proberen dan weer bij ons te overwinteren, daar waar ze anders naar het diepe zuiden trekken. Maar het houdt risico's in, bijvoorbeeld als het hier plots toch hard zou beginnen te vriezen. 

De hazelaar is er steeds vroeger bij

Momenteel bloeien ook de hazelaars al. Ook dat is heel vroeg, al is het nog al gebeurd. "Het is vroeg, maar de hazelaar is nu eenmaal een winterbloeier", duidt Wim Veraghtert. 

"Hoe uitzonderlijk dit is, hangt af van waarmee je vergelijkt. Ga je 30 terug in de tijd, dan bloeide de hazelaar (in Nederland, red.) rond 20 februari, en daarmee vergeleken is dit heel vroeg. Maar als je naar de voorbije 10 jaar kijkt, dan is dit niet uitzonderlijk. In ons  huidige referentiekader is het dus geen uitzondering, maar het toont wel mooi aan hoe de klimaatverandering zich doorzet." 

Ook de hazelaar is er vroeg bij, maar voor deze winterbloeier is januari niet meer uitzonderlijk.
Ook bruine kikkers zijn al actief.
Foto Hugo Willocx

Meest gelezen