Fotograaf zoekt en vindt exacte plekken in België waar 236 mensen uit nazitrein sprongen

Fotograaf Jo Struyven brengt de plekken in Vlaams-Brabant en Limburg in beeld waar gedeporteerde Joden konden ontsnappen uit het XXe konvooi, de trein die in 1943 van Mechelen onderweg was naar het nazivernietigingskamp in Auschwitz. Binnenkort is het 80 jaar geleden dat dat transport in België werd gesaboteerd, een unieke verzetsdaad. De beklemmende foto’s van Struyven zijn nu, samen met werk van schilder Luc Tuymans, te zien in het Joods Museum van Brussel.  

Grote zwart-witte landschapsfoto’s, soms met een gebouw, met treinsporen, een viaduct. Het zijn nachtelijke beelden en ook de kamers in het Joods Museum in Brussel zijn donker; je ogen moeten eerst wennen. “Ik wil met die verduisterde ruimte de benauwdheid weergeven, zoals die mensen gevoeld moeten hebben toen ze daar stonden. Maar eigenlijk zullen wij dat nooit voelen, want wij zijn vrij en als we hier naar buiten gaan, worden we niet opgepakt,” zegt fotograaf Jo Struyven.

BEKIJK - "Extreemrechts is bedreiging voor mensheid", jongeren in spoor van Holocaustoverlever naar Auschwitz:

Videospeler inladen...

Donkere, stille, zeer geladen foto's

“Die mensen”, dat zijn de 236 Joodse gedeporteerden die van de trein konden springen, de trein die in de kazerne Dossin was vertrokken met bestemming Auschwitz. We hebben het over 19 april 1943. Het vertrek was om 22 uur; in de daaropvolgende nachtelijke uren zou de trein worden gesaboteerd en zouden 236 mensen van de trein springen.

Jo Struyven heeft de exacte locaties gezocht en gevonden waar de ontsnapte gedeporteerden terechtkwamen, tussen Boortmeerbeek en de Duitse grens. De foto’s geven hun perspectief weer van op of naast de trein. Het zijn donkere, stille, “lege” maar tegelijk zeer geladen foto’s, waar je lang naar kijkt.

Piringen - Jo Struyven

Wat is het XXe konvooi?

Ook in ons land probeerde de nazi-bezetter de Joodse bevolking uit te roeien, tijdens de Tweede Wereldoorlog. Mensen werden opgepakt en via de Dossin-kazerne in Mechelen per trein naar de concentratie- en vernietigingskampen in Oost-Europa gestuurd. Dat werd het lot van meer dan 25.000 Joden en 350 Roma. Er zijn 28 van die “konvooien” geweest per trein. Het 20e, beter bekend met de Romeinse cijfers XX, was het eerste waarbij de gedeporteerden in gesloten veewagons zaten, wat het extra moeilijk maakte om te ontsnappen. Er waren 1.631 mensen aan boord.

Stoutmoedig verzet, 236 mensen springen van de trein, de helft overleeft de oorlog

Heel uniek en uitzonderlijk was dat het verzet erin slaagde om het XXe konvooi te saboteren, waardoor de trein moest stoppen in Boortmeerbeek, Vlaams-Brabant. Daar, en ook op andere plaatsen op het traject tot aan de Duitse grens, slaagden 236 mensen erin om van de stilstaande of traag rijdende trein te springen. Voor zowat de helft van hen was dat een sprong naar de vrijheid; de anderen werden alsnog doodgeschoten of weer opgepakt. 115 mensen overleefden de Tweede Wereldoorlog.

Er waren verschillende verzetsacties, vertelt fotograaf Jo Struyven. Eerst en vooral de drie jonge studenten van het Brusselse verzet die de trein in Boortmeerbeek tot staan brachten met een nagemaakte rode lamp (twee broers zouden daarvoor worden geëxecuteerd in Schaarbeek, vlak bij de VRT). In de veewagons was ook gereedschap gelegd om van binnenuit een opening te maken; de machinist zat mee in het complot; en er was ook het Leuvens verzet, dat met hout een barricade had gelegd op het spoor in Korbeek-Lo. 

Wie is waar gesprongen?

Resultaat: de trein stopte en startte weer, vertraagde vaak, en daardoor konden 236 mensen springen. Jo Struyven: “Het konvooi is nog nooit bekeken vanuit de vraag: wie is waar gesprongen? Het is ook nooit eerder fotografisch benaderd.” 

“Ik wilde de route reconstrueren en met bepaalde foto’s op de exacte locaties suggereren hoe die mensen zich gevoeld moeten hebben. Je springt uit de trein, je wordt beschoten, er zijn knallen, lawaai, de trein rijdt verder en na twee minuten wordt het stil. Het was vollemaan, zelfs een supermaan. Dat moet een zeer sterke zintuiglijke waarneming geweest zijn. Waar sta je, en waar ga je heen? Voor de sprong ben je geen mens meer, erna ben je weer een mens, zij het in bezet gebied. Je mag toch niet vergeten dat 115 van hen de oorlog hebben overleefd.”  

Wijgmaal - Jo Struyven

De jongen van elf die uit de trein sprong

Een van die overlevenden is bekend geworden. Simon Gronowski uit Brussel was 11 jaar, toen hij met zijn moeder op transport werd gezet, “nummer 1234”, vertelt fotograaf Jo Struyven. Hij is uit de trein van het XXe konvooi gesprongen; zijn moeder niet. Zij werd vermoord in Auschwitz, net als zijn zus, met een volgend konvooi. 

Advocaat Simon Gronowski is nu 91 jaar en getuigt nog altijd over de Jodenvervolging. Deze week was hij nog op bezoek in Auschwitz met Belgische scholieren. 

Voor Jo Struyven was het verhaal van Gronowski de aanzet voor zijn fotoproject. Hij is zelf opgegroeid in Limburg, op amper 50 meter van het spoor. Simon Gronowski sprong van de trein in Kuttekoven, nabij Borgloon. 

“We hebben daar twee dagen rondgereden, op zoek naar de juiste locaties. Het was een plek zonder gebouwen, waar hij 5, 6 meter naar beneden rolde van het talud. In het zicht van het kasteel van Rullingen, waar hij niet durfde aan te bellen, omdat hij dacht dat daar Duitsers zaten. Hij doolde de hele nacht in het bos rond en klopte uiteindelijk aan bij een werkmanswoning in Berlingen. Dat zullen wel geen “collabo’s” zijn, dacht hij. Die vrouw heeft hem naar een gendarme gebracht, die hem heeft opgevangen en weer op een trein naar Brussel gezet.” 

“In de avond van de 20e april 1943 was Simon Gronowski weer in Brussel. Zijn vader lag daar in een ziekenhuis. Voor de rest van de oorlog zaten ze elk apart ondergedoken. Toen de vader hoorde dat zijn vrouw en zijn dochter niet meer zouden terugkeren, is hij van verdriet gestorven. Gronowski was wees op zijn 13e.” 

Wie kon denken dat het nu weer oorlog zou zijn in Europa?

In de expo hangt maar één kleurenfoto bij daglicht: die van het  huis, waar Simon Gronowski hulp kreeg.  Qua symboliek kan dat tellen. Jo Struyven deelt de missie van Gronowski: dit verhaal blijven vertellen om te vermijden dat de geschiedenis zich herhaalt. “Ik ben dit project begonnen in 2020. Wie had kunnen denken dat er ooit weer een oorlog zou zijn in Europa? Ook met deportaties van kinderen?” Struyven maakt zich ook zorgen over de plannen van de nieuwe uiterst-rechtse Israëlische regering om een overheidsdienst te creëren die zou moeten bepalen “hoe Joods iemand is”.

Dat is ook het thema van een van de werken van schilder Luc Tuymans, die ook te zien zijn in de tentoonstelling in het Joods Museum. Het werk “Die Wiedergutmachung” toont hoe mensen via hun lichamen of ledematen worden gecategoriseerd. Een ander werk, “Our new quarters”, roept de akelige architectuur van het Tsjechische kamp Theresienstadt op. 

Moeder zwanger op moment van de sprong, nu 80-jarige dochter komt naar Brussel

Achter elke foto zit een menselijk verhaal. Je ziet bijvoorbeeld de contouren van de psychiatrische instelling Sint-Camillus in Bierbeek, waar veel gevluchten werden opgevangen. In die zone zijn 35 mensen van de trein gesprongen. Jo Struyven geeft het voorbeeld van een jonge vrouw. “Gehuwd met een Belgische tandarts. Maar op de dag van haar huwelijk was ze door de Duitsers opgepakt. Ze was toen al drie maanden zwanger. Eerst durfde ze niet te springen, maar iemand gaf haar een duw. Ze was een tand kwijt en brak een arm, maar dat is goed gekomen, en zes maanden later is het kind geboren. Nu is dat kind een vrouw van bijna 80 jaar. Ze komt speciaal uit de Verenigde Staten kijken naar de foto van de plek waar haar moeder naar de vrijheid sprong.”

Sint-Camillus Bierbeek - Jo Struyven

Al die persoonlijke verhalen en de foto’s van Jo Struyven worden gebundeld in een boek, dat op 19 april 2023 wordt voorgesteld in het Joods Museum, exact 80 jaar na de gebeurtenissen met het XXe konvooi.

De tentoonstelling “236. Land(es)capes from the 20th convoy” met foto’s van Jo Struyven en schilderijen van Luc Tuymans is te zien in het Joods Museum in Brussel tot 14 augustus.

Meest gelezen