Copyright 2017 The Associated Press. All rights reserved.

Van gelovig voetbalwonder tot "het spook": wie was Abu Bakr al-Baghdadi, de mysterieuze leider van terreurgroep IS?

IS-leider Abu Bakr al-Baghdadi is overleden bij een Amerikaanse militaire operatie in Syrië, ruim 5 jaar nadat hij zichzelf als kalief van de "Islamitische Staat" had uitgeroepen. Dat heeft de Amerikaanse president Donald Trump bekendgemaakt in een toespraak. Van al-Baghdadi zijn maar een paar foto's en filmpjes bekend. Maar wie was hij vóór hij die geheimzinnige terreurleider werd? En waar zat hij al die tijd?

Ibrahim Awwad Ibrahim Ali al-Badri al-Samarrai, zo heet hij echt, maar de wereld kent hem onder zijn jihadistennaam Abu Bakr al-Baghdadi, de leider van terreurgroep IS. Namen kreeg de man in elk geval genoeg: Abu Du'a, kalief Ibrahim, "de Gelovige" en zelfs Al-Shabah, wat te vertalen valt als "het Spook" of "de Geest". 

Die laatste titel is treffend, omdat hij er ondanks zijn jarenlange "most wanted"-profiel in slaagde om uit de greep van zijn vijanden te blijven. Anders dan zijn voorganger Osama bin Laden schuwde al-Baghdadi het liefst de openbaarheid, wellicht ook omdat hij in de schaduw langer hoopte te overleven. Ook zijn slechts weinig video- of audioboodschappen van hem de wereld ingestuurd. Zijn eerste publieke verschijning in IS-propaganda was in 2014, toen hij in de ondertussen verwoeste Al-Nurimoskee in Mosul het vrijdaggebed voorging (zie foto hieronder).

(Lees verder onder de foto)

Al-Baghdadi was nochtans niet zijn hele leven een "spook". Het verklaart waarom Williams McCants van de Amerikaanse denktank Brookings Institution er in 2015 in slaagde om een lijvig biografisch essay over hem samen te stellen. 

Van de moskee naar de terreur

De latere IS-leider is geboren in Samarra, in Irak, in 1971, als derde van vier zoons. Zowel zijn vader als zijn moeder stonden bekend als erg religieuze mensen, dus de jonge al-Baghdadi kreeg al van zeer vroeg de strikte islam ingelepeld. Hoewel hij als tiener bekendstond als een vrij teruggetrokken jongeman, gaf hij op die jonge leeftijd zelf al Koranlessen aan kinderen. Die passie voor religie zette zich voort in zijn latere universitaire carrière: hij bestudeerde het islamitische recht en de Koran aan de Islamitische Universiteit van Bagdad. 

De legerdienst kon hij aan zich laten voorbijgaan, omdat hij bijziend was. Nochtans telde zijn familie wel wat militairen. Twee ooms behoorden tot de veiligheidstroepen van de toenmalige Iraakse leider Saddam Hoessein en een van zijn broers was een officier in het leger. Nog een andere broer overleed vermoedelijk als soldaat in de oorlog die Irak in de jaren 80 uitvocht tegen Iran.

Al-Baghdadi had zich in de gevangenis al snel opgewerkt tot een leider die vlot contacten legde met voormalige partijleden van Saddam Hoessein

Toen de Amerikanen Irak binnenvielen in 2003, een invasie die uiteindelijk dictator Saddam Hoessein omverwierp, was al-Baghdadi een geestelijke en imam in een lokale moskee. Andere jihadleiders die hem toen kenden, schetsen een beeld van een onopvallende man die niet echt in zijn kaarten liet kijken. Twee dingen komen daar naar boven: hij was erg streng in de islamitische leer én... hij was een begenadigd voetballer.

Net zoals vele anderen verzeilde al-Baghdadi al snel in radicale soennitische groepen die de strijd aanbonden met de Amerikaanse troepen en het nieuwe Iraakse leger. In die periode zat hij een tijdje in een Amerikaanse gevangenis - ook daar vielen naar verluidt zijn voetbalkwaliteiten op -  tot hij werd vrijgelaten wegens "weinig risico". Een schromelijke misrekening, toen al, want al-Baghdadi had zich in die gevangenis al snel opgewerkt tot een leider, die zijn medegevangenen hielp radicaliseren, en die vlot contacten legde met voormalige partijleden van Saddam Hoessein. Die mannen zou hij later terugzien als jihadisten bij IS.

(Lees verder onder de foto)

Enkele foto's van een jongere al-Baghdadi. ISOPIX

Van Al Qaeda naar IS

Bij de rebellengroepen in die periode stak vooral "Al Qaeda in Irak" (AQI) van de beruchte Abu Musab al-Zarqawi er bovenuit met brutale onthoofdingen, folteringen en niemand ontziende terreuraanslagen, niet enkel tegen militairen, maar ook tegen burgers en vooral tegen de sjiitische meerderheid in Irak. Dat leidde tot spanningen met het terreurnetwerk van Bin Laden dat vreesde dat de grenzeloze wreedheid van die groep de populariteit van Al Qaeda bij veel moslims zou ondergraven.

In 2006 schakelde de VS al-Zarqawi uit en nadien werd diens groep grotendeels verdreven door de VS-troepen en door soennitische milities die zich achter de regering hadden geschaard. Nadat ook de opvolgers van al-Zarqawi de dood vonden, werd al-Baghdadi in 2010 de nieuwe leider van wat zich inmiddels "Islamitische Staat in Irak" was gaan noemen. Het handelsmerk van al-Zarqawi - de wreedheid - zou dat van al-Baghdadi worden, te meer omdat hij angst als een belangrijk wapen beschouwde. 

(Lees verder onder de video)

Video player inladen...

Een jaar later werd Osama bin Laden gedood in Pakistan en begon de ster van Al Qaeda te tanen. In de wereld van de terreurorganisaties was nu een leiderschapsvacuüm ontstaan en al-Baghdadi wou dat gaan opvullen. De organisatie kon zich hergroeperen in de Eufraatvallei in het oosten van Syrië dat intussen helemaal verscheurd was door een burgeroorlog, kon ook een deel van de Syrische tak van Al Qaeda overnemen, en noemde zich nu "Islamitische Staat in Irak en in Syrië" (ISIS). Dat maakte van al-Baghdadi een van de meest gezochte terroristenleiders van de planeet.

"Het kalifaat"

Vanuit dat kerngebied in Oost-Syrië kreeg ISIS via het opnemen van bestaande terreurgroepen begin 2014 grote delen van het westen en het noorden van Irak in handen. In juni 2014 nam de groep verrassend Mosul in, de tweede stad van Irak. Eind die maand liet al-Baghdadi zich via een audioboodschap uitroepen tot "kalief" van wat hij het nieuwe eengemaakte islamitische rijk noemde, dat zich over de hele islamwereld en vervolgens over heel de wereld moest uitrollen. Hij riep aanhangers op om naar zijn gebied te komen, om er te komen leven en mee te strijden. Zo werd ISIS de "Islamitische Staat" of IS tout court.

(Lees verder onder de foto)

In 2014 en 2015 leek IS onstuitbaar op te rukken in grote delen van Irak en Syrië.

Dat was erg ambitieus: het kalifaat, of leiderschap over de soennitische islam, was in 1924 afgeschaft door de toenmalige Turkse president Mustafa Kemal Atatürk. Door zijn zet stapte al-Baghdadi in de schoenen van de opvolgers van de profeet Mohammed, iets wat veel hooggeplaatste islamgeleerden tegen de borst stuitte, maar bovendien de jihadistische "internationale" verdeelde. Toch wist IS aanhangers in te lijven van het Midden-Oosten over Afrika en Centraal-Azië tot het Verre Oosten.

Keerpunt

IS verklaarde de oorlog aan iedereen: het Westen, de Arabische landen, de sjiieten, Iran, Rusland, die in de weg van de grote ambities zouden staan. Die begonnen met luchtbombardementen tegen de terreurgroep in Irak en Syrië.

Een straat in de Syrisch-Koerdische stad Kobanê na de verdrijving van IS.

De VS vond "boots on the ground" bij de Syrische Koerden die tot 2015 belegerd werden in Kobanê, een grensstad met Turkije. De luchtaanvallen misten hun doel niet: vanuit Kobanê dreven de Koerden IS steeds verder voor zich uit om een groot deel van Noord-Syrië in handen te krijgen. Eind 2017 rukten de Syrische Koerden en hun Arabische bondgenoten het Syrische IS-bolwerk Raqqa binnen en zo verder langs de Eufraat.

Ook in Irak verloor IS steeds meer terrein, vooral aan de Iraakse Koerden, maar later ook aan het Iraakse leger, dat in juli 2017 Mosul kon bevrijden. Het gebied van IS bleef maar krimpen, waardoor de Amerikaanse president Donald Trump begin dit jaar kon verklaren dat de terreurgroep "verslagen" was, hoe relatief dat statement ook kan worden genoemd.

IS had intussen wel ook hard teruggeslagen met de infiltratie van terroristen in Europa die lokale netwerken uitbouwden. Dat resulteerde in de bloedige aanslagen in Parijs, Londen, Manchester, Berlijn en Brussel, waarmee IS ook niet enkel wraak nam, maar ook geradicaliseerde Europese moslimjongeren voor zijn kar wilde spannen.

Zeldzame misser

IS werd dan wel teruggedreven en het kalifaat bestaat intussen geografisch niet meer, maar al-Baghdadi wist al die tijd wel onder de radar te blijven. Hij deed er ook alles aan om zo weinig mogelijk gezien of herkend te worden. Zo zou hij volgens sommige berichten maskers gedragen hebben op bijeenkomsten met zijn commandanten. Ook zou hij enkel gecommuniceerd hebben via berichten en audioboodschappen.

Lange tijd werd ervan uitgegaan dat hij zich in Raqqa bevond. Nadien zou hij zijn standplaats naar Mosul verschoven hebben. Meer nog: in november 2016 maakte hij naar verluidt een zeldzame misser die zijn locatie onthulde. Hij stuurde een audioboodschap, afkomstig van net buiten de stad, om de IS-strijders in Mosul aan te vuren. Het bericht werd opgepikt door een vliegtuig dat elektronische communicatie afluisterde en stemherkennings­technologie bevestigde dat het om al-Baghdadi ging. In allerijl werd geprobeerd om de bewuste plek aan te vallen, maar in die tijd had de IS-leider zich al verplaatst.

In april van dit jaar dook er zelfs voor het eerst sinds 2014 een video op van de IS-leider

Hij verbleef sindsdien, zo dachten de inlichtingenexperts althans, aan de grens tussen Syrië en Irak. Daar maakte hij handig gebruik van bestaande smokkelnetwerken. Hij kocht vermoedelijk lokale stammen om met het vele geld dat hij in de hoogdagen van IS had kunnen verzamelen. Volgens de Iraakse inlichtingendiensten verplaatste hij zich voortdurend, daarbij gesteund door een kleine kern vertrouwelingen. Elektronische communicatie gebruikte hij niet meer, maar waarschijnlijk wel koeriers, om zijn terreurorganisatie te leiden. 

Meermaals werd de boodschap de wereld ingestuurd dat al-Baghdadi dood was. In juli 2017 was dat bericht het meest pertinent, ook het Syrische Observatorium voor de Mensenrechten bevestigde het. Maar in de zomer van 2018 lanceerde al-Baghdadi een nieuwe audioboodschap en in april van dit jaar dook er zelfs voor het eerst sinds 2014 een video op van de IS-leider, waarin hij de terroristen van de zelfmoordaanslagen in Sri Lanka lof toewierp. Deze keer had al-Baghdadi, intussen 48 jaar oud, een langere grijze baard met roodgekleurde uiteinden. 

(Lees verder onder de archiefvideo)

Video player inladen...

Die nieuwe video was voornamelijk bedoeld om zijn aanhangers moed te geven, maar het was ook een enorm risico voor al-Baghdadi. Zo moeten de beelden een belangrijke aanwijzing geweest zijn voor de inlichtingen­diensten, die nooit gestopt zijn met zoeken naar de IS-leider.

Niet alleen zijn voorkomen, maar ook hoe en via wie de video er is gekomen: het zijn kleine brokjes cruciale informatie die vermoedelijk tot de juiste locatie van al-Baghdadi, of een van zijn vertrouwelingen, kunnen hebben geleid. Het kalifaat bestond niet meer en al-Baghdadi was almaar meer opgejaagd wild: die situatie is "Het Spook" uiteindelijk fataal geworden.