Video player inladen...

Van revolutionair tot dictator en zélf opgestapt om niet afgezet te worden: een portret van de overleden Robert Mugabe

Sinds de onafhankelijkheid van Zimbabwe tot twee jaar geleden was Robert Mugabe de man die bijna 40 jaar lang de touwtjes stevig in handen hield in zijn land: eerst als premier, uiteindelijk als president-alleenheerser. Tijdens het blanke minderheidsbewind was hij een revolutionaire held, maar op het eind van zijn leven kon je hem nog moeilijk "revolutionair" noemen. Enkele jaren geleden stapte hij op om een pijnlijke afzettingsprocedure voor te zijn.

Robert Mugabe wordt geboren in 1924 in het toenmalige Zuid-Rhodesië, een Britse kolonie. Hij studeert in Zuid-Afrika en Tanzania, en raakt in 1958 in de ban van Kwame Nkrumah, de charismatische leider van Ghana. Nkrumah is de eerste Afrikaanse nationalist die erin slaagt om een Britse kolonie naar de onafhankelijkheid te leiden.

Lees verder onder het fragment

Video player inladen...

In de jaren 60 keert Mugabe terug naar Zuid-Rhodesië, waar hij samen met Joshua Nkomo de Zimbabwe African People's Union (ZAPU) opricht, die strijdt tegen de koloniale overheerser. In 1963 gaat Mugabe zijn eigen weg met de Zimbabwe African National Union (ZANU).

In deze tijden van dekolonisatie zien veel rijke blanken in Zuid-Rhodesië het niet zitten dat ze straks de macht moeten gaan delen met zwarte machtshebbers. In 1965 kiest Ian Smith (foto onder) de vlucht vooruit en roept hij de onafhankelijkheid uit van Rhodesië. Het nieuwe land krijgt een blank minderheidsbewind met Smith als premier, maar wordt alleen internationaal erkend door het racistische regime in Zuid-Afrika.

In het verzet tegen racistische overheersing

ZAPU en ZANU nemen de wapens op tegen het regime in Salisbury, de toenmalige hoofdstad. Er volgen aanvallen tegen het Rhodesische leger, maar ook tegen boerderijen van blanke herenboeren. Vooral vanaf 1974 krijgt de ZANU van Mugabe vleugels, want de verzetsbeweging kan nu ongestoord opereren vanuit buurland Mozambique, dat net onafhankelijk is geworden onder de progressieve president Samora Machel.

In 1976 zien Mugabe en Nkomo (rechts op foto) in dat ze hun krachten best bundelen en gaan ze een bondgenootschap aan: het Patriottisch Front. Samen slagen ze erin het regime van Ian Smith te verzwakken.

Na een vredesconferentie in Londen worden er in 1980 verkiezingen georganiseerd in wat inmiddels Zimbabwe-Rhodesië heet. De ZANU-PF van Robert Mugabe komt als grote overwinnaar uit de bus. De rol van Joshua Nkomo lijkt uitgespeeld: hij komt met zijn ZAPU op de oppositiebanken terecht. Alle parlementszitjes die voor de blanken zijn gereserveerd, gaan naar de partij van Smith.  

Joshua Nkomo en Robert Mugabe, toen nog vrienden, later vijanden. AP1978

Gematigd, maar dat kan verkeren

Een nieuw land is geboren: Zimbabwe. In eerste instantie wordt Canaan Banana president en gaat Robert Mugabe (foto onder) de regering leiden als premier.  Mugabe vaart aanvankelijk een gematigd-socialistische koers en houdt rekening met de blanke minderheid. De economie van Zimbabwe, de graanschuur van zuidelijk Afrika, doet het goed. Het land wordt het voorbeeld voor het nieuwe welvarende Afrika, naast een Mozambique dat wordt verscheurd door een burgeroorlog en een Zuid-Afrika waar de blanken zich halsstarrig aan de macht blijven vastklampen. 

Al vlug wordt duidelijk dat Mugabe het moeilijk heeft met kritiek en dat hij zijn potentiële vijanden liefst uitschakelt voor ze echt gevaarlijk worden. In 1982 wordt Joshua Nkomo aangehouden omdat hij een complot tegen Mugabe zou beramen. In dezelfde periode richt een militie van Mugabe een waar bloedbad aan in Matabeleland, waar Nkomo een grote aanhang heeft. Er vallen naar schatting 20.000 doden. Zimbabwe heeft nu ook zijn genocide.

In 1987 acht Mugabe de tijd rijp voor een drastische koerswijziging. De voor blanken gereserveerde parlementszetels worden afgeschaft en Zimbabwe wordt een presidentiële republiek, met Mugabe als president. Drie jaar later wordt hij met een overweldigende meerderheid herkozen. De relatief welvarende Zimbabwanen zijn tevreden, voorlopig toch.

Machtshonger en honger worden groot

In de laatste jaren van de 20e eeuw daalt de populariteit van de president, maar Mugabe denkt er niet aan de teugels te vieren. De oppositie wordt steevast gemuilkorfd en het regime deinst niet terug voor mensenrechtenschendingen, zo blijkt. Mugabe neemt steeds vaker zijn toevlucht tot terreur om zijn macht te handhaven.

AP2000

Dat maakt hem er niet populairder op bij zijn volk, maar  "de overlever" - zoals hij ook wel wordt genoemd - heeft zo zijn ideetjes om genoeg mensen achter zich te scharen. Hij begint op grote schaal en met geweld de blanke boeren te onteigenen en eist hun gronden op, zogezegd voor de landloze boeren en voor oud-strijders van de onafhankelijkheidsoorlog. In werkelijkheid gaat de grond naar de entourage van de president.

De gevolgen zijn ronduit catastrofaal: de graanproductie daalt spectaculair, de economie stort in elkaar, de inflatie schiet omhoog en de Zimbabwaanse dollar is nog amper iets waard. Zimbabwe wordt tot de bedelstaf gebracht en grote delen van de bevolking lijden honger.

Gezocht: zondebokken

Vanaf 2000 krijgt Mugabe te maken met een te duchten oppositie: De Movement for Democratic Change (MDC) van Morgan Tsvangirai (foto onder), een voormalig vakbondsleider. Mugabe gebruikt dezelfde tactiek als tegen Nkomo: intimidatie van kiezers en geweld tegen de oppositie.

Tsvangirai slaagt er niet in Mugabe electoraal te verslaan - daarvoor heeft Mugabe nog te veel macht - maar zijn partij wordt toch een te duchten politieke uitdager. "If you cannot beat them, join them", redeneert "de overlever": vanaf 2009 wordt Tsvangirai premier. Af en toe mag de premier scoren, maar aan de macht van de president valt niet te tornen, onder geen enkel beding.

Copyright 2017 The Associated Press. All rights reserved.

Zijn populariteit probeert Mugabe op te krikken door uit te halen naar Groot-Brittannië, de voormalige koloniale macht die zich te veel zou moeien in Zimbabwe. Zoiets valt altijd goed bij een kiespubliek van arme en gefrusteerde zwarten. Dat de Britse kritiek net gericht is tegen zijn dictatoriale bestuursstijl, wordt er niet bij verteld.

Ook holebi's vormen een ideale zondebok voor Mugabe. In Afrika is homoseksualiteit sowieso meestal een taboe-onderwerp. Mugabe noemt homo's "erger dan varkens" en homoseksualiteit "on-Afrikaans". Intussen trouwt Mugabe met zijn tweede echtgenote (zijn eerste is eerder overleden). Grace Mugabe (foto onder) krijgt al snel de bijnaam "Gucci Grace" door haar extravagante luxueuze levensstijl.

Copyright 2017 The Associated Press. All rights reserved.

In elk geval komt Mugabe internationaal steeds meer alleen te staan en is hij in veel landen niet meer welkom. De Zuid-Afrikaanse aartsbisschop Desmond Tutu noemt hem "een stripfiguur van de archetypische Afrikaanse dictator". Het Zimbabwaanse stripverhaal is echter niet geschikt voor gevoelige zielen.

Opstappen en overlijden

In 2017 wordt de weg geëffend voor zijn echtgenote Grace Mugabe om haar man op te volgen. Mugabe schuift daarmee de tot dan logische opvolger Emmerson Mnangagwa aan de kant en ontslaat hem als vicepresident. Het leger grijpt in en Mnangagwa wordt weer lid van de regering. Om een pijnlijke afzettingsprocedure voor te zijn, stapt Mugabe enkele dagen later "vrijwillig" op. Mnangagwa (foto onder) volgt Mugabe op als president.

Copyright 2018 The Associated Press. All rights reserved.

Robert en Grace Mugabe verlaten daarop Zimbabwe en gaan in Singapore wonen. De laatste jaren gaat de gezondheid van Mugabe er zienderogen op achteruit. Hij wordt opgenomen in een privéziekenhuis in Singapore, waar hij op 6 september 2019 overleden is.

Bekijk hieronder de reportage van "Het Journaal":

Video player inladen...