Blauw en roze zijn geen onschuldige clichés

Het magazine Pano toont vanavond de reportage "Lieve jongens & stoere meisjes" waaruit blijkt dat stereotiep denken kinderen en volwassenen kansen ontneemt. Het roze en blauwe speelgoed waarmee we worden overstelpt, speelt daar een minder onschuldige rol in als we op het eerste gezicht zouden denken. Onbewuste mechanismen houden de ongelijkheid tussen mannen en vrouwen mee in stand. En dat komt niet doordat mannen bij hun geboorte genen meekrijgen die van hen leidersfiguren maken. Of doordat vrouwen vanaf hun geboorte "zorggenen" ontwikkelen. Veel heeft te maken met de context waarin we leven. 

"Bob de Bouwer. Dat was het antwoord op de vraag aan uniefstudenten om eens een ingenieur te beschrijven. Een ingenieur ziet eruit als Bob de Bouwer." Professor Genderstudies aan de KU Leuven Veerle Draulans weet met haar verbazing geen blijf. "Toch opmerkelijk. In een tijd dat je denkt dat iedereen alle kansen krijgt, denken jongeren bij een ingenieur meteen aan een man en andere stereotiepe eigenschappen. Het valt ook op dat aan de universiteiten meer dan ooit jongens en meisjes voor genderspecifieke richtingen kiezen: jongens vaak voor wetenschappelijke richtingen. Meisjes voor zorgende richtingen."

Cijfers van Onderwijsspecialiste Els Consuegra over de hogescholen bevestigen dat patroon. Vorig schooljaar schreven zo’n 47.000 nieuwe generatiestudenten zich in aan een Vlaamse bacheloropleiding. Vrouwen zijn in het algemeen oververtegenwoordigd in het hoger onderwijs, maar dat geldt niet voor elke opleiding. In sommige studiegebieden is de genderkloof zo groot dat opleidingen haast volledig gedomineerd zijn door één geslacht.

Waar blijft de vroedman?

"Verspreid over Vlaanderen kozen vorig academiejaar meer dan 500 studenten ervoor om vroedkunde te studeren, maar slechts één van hen was man", stelt Els Consuegra vast. "Ook in andere opleidingen bedraagt het aantal mannen in sommige "zorgopleidingen" minder dan 5 procent van de studenten, zowel aan de universiteiten als hogescholen. Het gaat hierbij bijvoorbeeld om opleidingen in de pedagogische wetenschappen, pedagogie van het jonge kind, en de lerarenopleiding kleuteronderwijs."

"Omgekeerd zien we dan weer dat vrouwen zwaar ondervertegenwoordigd zijn in de studiegebieden computerwetenschappen, informatica en industriële wetenschappen. De studiekeuze van jongeren blijkt dus sterk in lijn met de traditionele genderstereotypen. Maar één op de drie studenten aan hogescholen zit in een opleiding die een genderevenwichtige samenstelling heeft met een vertegenwoordiging van minstens één derde van elk van de geslachten. Aan de universiteiten geldt dat voor de helft van de studenten."

"In de meeste studiegebieden is de genderkloof vandaag even groot als tien jaar geleden. De genderkloof is dus hardnekkig en de vraag is of we voldoende inspanningen leveren om een diverser profiel van studenten aan te trekken voor sommige opleidingen."

We blijven stereotiep denken

De letterlijk honderden studies wereldwijd bevestigen hoe stereotiep denken een impact heeft op ons allemaal en de opvoeding van onze kinderen. En wie ze later willen worden en zijn.

Een greep:

- Stereotiep speelgoed ontmoedigt meisjes om een wetenschappelijk beroep te kiezen (UK Institute for Engineering and Technology)
- Vaders spreken empatischer tegen dochters, prestatiegerichter tegen zonen (Emory Universiteit - Atlanta, VS)
- Meisjes zijn vanaf hun zesde overtuigd dat ze niet intelligent genoeg zijn om bepaalde dingen te doen. Briljant zijn is voor jongens (Princeton / NY University)
- Krampachtig vasthouden aan genderstereotypen leidt tot depressie, geweld en soms zelfmoord. (Journal of Adolescent Health)
- ...

De lijst is oneindig. Elke week duiken in de media berichten op die de genderdiscussie meer dan ooit relevant maken. "Nergens zo weinig meisjes in ICT-richtingen als in België", kopte een krant onlangs. "België daalt nog maar eens op de ranglijst gendergelijkheid", was overal te lezen. Of neem het op Facebook massaal gedeelde bericht dat winkelketen HEMA hun labels "jongen" en "meisjes" in kinderkledij vervangt door "kind".

Genderongelijkheid heeft niet één grote oorzaak. Het is een complexe discussie en een combinatie van factoren. Maar een constante in elk discours is ons stereotiep denken. Van kindsbeen af worden we, vaak onbewust en met de beste bedoelingen, gestuurd in een bepaalde richting. Dewelke hangt er vanaf of je een jongen of een meisjes bent.

"Als we dat hokjesdenken niet meteen bijsturen bij onszelf of bij onze kinderen, dan nemen we dat voor de rest van ons leven mee", vertelt Veerle Draulans. "Als we door stereotiep denken vooroordelen krijgen en door die foute aannames ook gaan handelen, dan kom je uiteindelijk uit bij discriminatie."

Video player inladen ...

Nature of nurture?

Is zo stereotiep denken aangeboren of cultureel bepaald? Die vraag duikt op in elk genderdebat. Prof. Dr. Paul Parizel, diensthoofd Radiologie aan het UZ Antwerpen is duidelijk: "Er is een verschil in de hersenen van mannen en vrouwen. Maar wie we zijn, wordt vooral bepaald door de context. Stel dat je iemand genderneutraal zou opvoeden, dan zouden de verschillen tussen jongens en meisjes en mannen en vrouwen heel erg veel kleiner zijn dan dat we vandaag zien."

Video player inladen ...

De illusie van gelijkheid

"We leven in een maatschappij die de illusie van gelijkheid in stand houdt", vertelt Olivier Pintelon die aan een boek over arbeidsduurverkorting werkt.
"Als we willen dat mannen en vrouwen echt gelijk zijn, dan moeten we onder meer naar een grondige hervorming van onze arbeidsmarkt. Vrouwen hebben nog altijd minder kansen om carrière te maken als ze inzetten op de combi werk-gezin. De kleverige vloer heet dat fenomeen. Maar ook mannen die bijvoorbeeld deeltijds werken, betalen daar een zware prijs voor. Soms zwaarder dan vrouwen. Mannen die inzetten op een zorgrol binnen hun gezin worden nog teveel bestempeld als niet-gemotiveerd."

Video player inladen ...

Met wat goodwill kan je de speelgoedwinkel zien als één grote metafoor voor de arbeidsmarkt. Uit studies blijkt dat wetenschaps- en technologiespeelgoed zich nog altijd veel meer richt op jongens. Zorgen en opvoeden, dat is voor de meisjes."Van kindsbeen af, sturen we onze kinderen bepaalde richtingen uit. Vaak onbewust en goedbedoeld", vertelt Veerle Draulans. "Maar eigenlijk ontnemen we hen kansen."

Video player inladen ...

"Genderongelijkheid lijkt complex", sluit Els Consuegra af, "maar het zit in zoveel dingen, elke dag. Een vrouw die harder moet knokken op de werkvloer, een man die alleen op pad is met zijn kind en in het mannentoilet geen ververstafel vindt. En zo zijn er nog honderden voorbeelden. Het is belangrijk om te erkennen dat er een probleem is. Dan pas kunnen we het echt aanpakken en zullen mannen en vrouwen ooit echt helemaal gelijk zijn."