Meest recent

    AFP or licensors

    De lange weg naar verzoening: hoe vordert het Colombiaanse vredesproces?

    Paus Franciscus is in Colombia voor een vierdaags bezoek aan het Zuid-Amerikaanse land. De paus wil het vredesproces een hart onder de riem steken, na het historische vredesakkoord dat eind vorig jaar is gesloten. Hoe zit dat intussen met dat vredesproces? Kunnen de Colombianen stilaan van een leven zonder oorlog beginnen dromen?

    Op 24 november 2016 ondertekenden de Colombiaanse president Juan Manuel Santos en FARC-bevelhebber Rodrigo "Timochenko" Londoño een historisch vredesakkoord dat een einde moest maken aan meer dan een halve eeuw oorlog.

    Het was echter al het tweede "historische akkoord", want enkele maanden voordien hadden Santos en Timochenko al eens hun krabbel onder een akkoord gezet, maar dat sneuvelde tijdens een volksraadpleging. Tot grote ontsteltenis van de internationale gemeenschap, maar in Colombia komt vrede nu eenmaal niet uit de lucht gevallen.

    Meer dan een halve eeuw oorlog

    De oorlog in Colombia gold als een van de langst lopende interne conflicten in de wereld. In meer dan een halve eeuw tijd zijn naar schatting meer dan 220.000 mensen om het leven gekomen. Meer dan 5 miljoen mensen sloegen binnen de grenzen van Colombia op de vlucht.

    In 1964 namen de FARC (Fuerzas Armadas Revolucionarias de Colombia - Gewapende Revolutionaire Strijdkrachten van Colombia) de wapens op tegen de overheid. Oorspronkelijk met politieke motieven: de FARC, een boerenbeweging, streed onder meer voor een eerlijke verdeling van het vruchtbare land en wilde een marxistisch-leninistisch bewind invoeren. In het zog van de FARC zagen ook andere guerrillabewegingen het licht, zoals het ELN en de M-19, maar de FARC waren veruit de grootste.

    AP1996

    Het gevecht op het terrein was er aanvankelijk een tussen de verschillende guerrillagroepen en het Colombiaanse leger, maar in de jaren 80 mengden nieuwe spelers zich in de strijd: de doodseskaders en paramilitaire bewegingen. Die contrarevolutionaire beweging zoog het land in een zo mogelijk nog grotere spiraal van geweld en chaos en maakte van Colombia destijds een van de gevaarlijkste plekken ter wereld.

    In al die decennia wisselden schuchtere pogingen om een vredesakkoord te sluiten en keiharde militaire strijd elkaar af. Het ledenaantal van de FARC ging op en neer. In de beginjaren bestonden de FARC uit enkele duizenden rebellen, op hun hoogtepunt midden jaren 2000 waren dat er meer dan 20.000. Ze bezaten toen ongeveer 10 tot 15 procent van het Colombiaanse grondgebied.

    Door de harde aanpak van de toenmalige president Alvaro Uribe (2002-2010) werden de FARC in de tweede helft van de jaren 2000 gedecimeerd, waardoor de rebellen geen andere uitweg meer zagen dan opnieuw aan de onderhandelingstafel te gaan zitten.  Eind vorig jaar, toen het vredesakkoord werd ondertekend, bestond de guerrilla naar verluidt nog uit zo'n 6.000 à 7.000 gewapende leden.

    4 jaar onderhandelen in Havana

    De vredesgesprekken tussen de FARC en de Colombiaanse regering begonnen officieel eind november 2012, maar daarvoor waren er lange tijd geheime gesprekken tussen de overheid en de rebellen die een officieel vredesproces moesten voorbereiden. Plaats van onderhandelen: de Cubaanse hoofdstad Havana.

    De gesprekken werden onderverdeeld in 6 thema's: landhervorming, de overgang van de FARC naar een politieke partij, vergoeding van de slachtoffers, drugshandel, berechting van de betrokken partijen en de ontwapening van de rebellen.  Lange tijd leek het alsof de onderhandelaars geen vooruitgang boekten, maar in september 2015 was er voor het eerst zicht op vrede, toen een akkoord over de berechting van de betrokken partijen op tafel lag, een van de belangrijkste deelakkoorden. Meteen én voor het eerst werd een deadline voor een definitief akkoord naar voren geschoven: 23 maart 2016.

    Kogels bepaalden ons verleden, het onderwijs onze toekomst.

    Een te optimistische inschatting, zo bleek. Uiteindelijk duurde het nog tot eind augustus 2016 vooraleer de strijdende partijen het definitief eens werden. De officiële ondertekening volgde op 26 september, na bijna vier jaar onderhandelen. Met een pen gemaakt uit een gerecycleerde kogel, met de inscriptie "Kogels bepaalden ons verleden, het onderwijs onze toekomst", ondertekenden de Colombiaanse president Santos en rebellenleider Timochenko het 297 pagina's tellende vredesakkoord. "Een nieuwe dag in Colombia, een nieuwe  fase in onze geschiedenis, die van een land van vrede", omschreef Santos de heuglijke gebeurtenis.

    En toen... terug naar af

    Groot feest in Bogotá, maar amper een week later volgde een koude douche: in een referendum verwees de bevolking het historische akkoord naar de vuilnisbak. Zij het nipt, met 50,2 procent van de stemmen. Een bom. De Colombianen zelf en de internationale gemeenschap reageerden geschokt.

    AFP or licensors

    Opiniepeilingen wezen op een ruime overwinning voor het ja-kamp, maar wat de regering onderschatte, was dat in Colombia de roep om gerechtigheid even luid klinkt als die om vrede. En hoewel de Colombianen naar vrede snakten, bleek de (in de ogen van sommigen veel te soepele) amnestieregeling voor de op dat moment uiterst impopulaire FARC voor veel Colombianen een te groot struikelblok. Ook de onzekerheid over de politieke toekomst (zie onder) speelde een grote rol.

    En dus zat er voor regering en FARC niets anders op dan opnieuw rond de onderhandelingstafel te gaan zitten. Een dikke maand na het referendum ligt een nieuwe versie, "met aanpassingen, preciseringen en aanvullingen", op tafel. Op 24 november 2016 doen Santos en Timochenko hun kunstje van eind september nog eens over: het nieuwe vredesakkoord wordt officieel ondertekend (foto onder). Een week later wordt het goedgekeurd door het parlement. Een tweede referendum komt er niet.

    Opvallend: hoewel het eerste akkoord door de Colombianen werd verworpen, krijgt de Colombiaanse president Santos een kleine week na het referendum toch de Nobelprijs voor de Vrede. Een belangrijk signaal om te vermijden dat de burgeroorlog weer oplaait, argumenteerde de voorzitster van het Nobelprijscomité de keuze voor Santos.

    AFP or licensors

    Van de jungle naar het parlement

    Intussen zijn de voorbije acht maanden belangrijke stappen gezet in de uitvoering van het vredesakkoord. Zo hebben de FARC-rebellen inmiddels al hun wapens ingeleverd bij de Verenigde Naties, in 26 speciaal daarvoor opgerichte ontwapeningszones verspreid over het land.

    In die ontwapeningszones bereidden de guerrillero's ook de overgang naar een normaal leven voor. Voor de een zal dat een "gewoon" leven worden met een "gewone" baan. Maar voor sommige FARC-leden zal dat nieuwe leven zich in het parlement afspelen, want het is de bedoeling dat de rebellenbeweging van weleer een politieke partij wordt.

    Eind vorige week hielden de rebellen hun eerste politieke congres na de ondertekening van het vredesakkoord. Daar werd de naam van de nieuwe politieke partij gekozen; en werden de belangrijkste kandidaten voor de parlementsverkiezingen van 2018 bekendgemaakt.

    De naam blijft op het eerste gezicht onveranderd, want de nieuwe politieke partij heet gewoon... FARC. Maar er is wel degelijk iets veranderd: de betekenis van de letters A en C. De Fuerzas Armadas Revolucionarios de Colombia vervellen zo tot Fuerza Alternativa Revolucionaria del Comun (vrij vertaald de Alternatieve Revolutionaire Kracht van het Volk).

    Het is nu afwachten of de politieke partij FARC enig succes kan boeken. De rebellen zijn op zijn zachtst gezegd niet echt populair bij de Colombiaanse bevolking en het ongewijzigde acroniem FARC houdt een risico in, want aan die naam kleeft nu eenmaal een donkere geschiedenis van meer dan 50 jaar bloedvergieten. Hoe dan ook zal de nieuwe partij, ongeacht de uitslag van de verkiezingen, sowieso een aantal zitjes in het parlement innemen. In het vredesakkoord is namelijk afgesproken dat ze, ongeacht de uitslag, recht heeft op minimaal 10 zitjes in het parlement: 5 in de Senaat en 5 in het Lagerhuis. En dat tot 2026.  Dat moet een vlotte(re) overgang van een rebellenbeweging naar een politieke partij mogelijk maken.

    Geen oorlog meer, maar is er dan vrede?

    Nu de FARC de wapens hebben neergelegd, lijkt de weg naar vrede wagenwijd open te liggen. De werkelijkheid is genuanceerder en gecompliceerder. Critici merken vooral op dat er pas sprake van vrede kan zijn in Colombia, als de grote ongelijkheid in het land aangepakt wordt.

    De zaden voor duurzame vrede zullen met andere woorden op het platteland gezaaid moeten worden. Want daar ligt de oorzaak van dit decennialange conflict: de ongelijke verdeling van land. Hoewel landhervorming in het vredesakkoord is opgenomen, blijven veel landbouwers en een groot deel van het middenveld sceptisch. Zolang er geen sociale rechtvaardigheid is en er niet voldoende in de landelijke gebieden wordt geïnvesteerd, zal er geen vrede zijn, is hun oordeel.

    Vrede is mogelijk in Colombia, maar dan moet je kunnen vergeven.

    Bovendien telen veel Colombiaanse boeren cocaplanten, al dan niet onder druk van de guerrilla. Ze vragen al lang steun van de overheid om op legale gewassen over te kunnen schakelen, maar de Colombiaanse regering heeft daar te weinig aandacht voor gehad. Het zou in haar gezicht kunnen ontploffen.

    De paus geeft een duwtje in de rug

    De lange weg naar vrede zal er ook en vooral een van verzoening moeten zijn, want Colombia is een gepolariseerd land. Hoopvolle experimenten duiken hier en daar op. Zoals in het restaurant El Cielo in Medellín, ooit de stad met het hoogste aantal moorden ter wereld. Ex-guerrillero's, ex-soldaten en ex-paramilitairen, tot voor kort gezworen vijanden, werken er samen in de keuken van een van de beste restaurants van Latijns-Amerika. Een mooier voorbeeld van verzoening is amper te bedenken. Of zoals een van de nieuwe koks het verwoordt: "Vrede is mogelijk in Colombia, maar dan moet je kunnen vergeven." (Bekijk hier de reportage van de Britse documentairemaker Simon Reeve over El Cielo op VRT NU; beschikbaar tot 4 oktober.)

    Canvas

    Het bezoek van de paus moet die verzoening een duwtje in de rug geven. Het officiële beeld van het vierdaagse bezoek en de bijhorende slagzin (foto onder) zetten die motieven extra in de verf: "Demos el primer paso" (Laten we de eerste stap zetten) staat er te lezen. "De Heilige Vader is een missionaris van de verzoening", luidde het begin dit jaar in een mededeling van de Colombiaanse regering.

    Overigens is deze week nog een belangrijke stap gezet richting nationale verzoening. De Colombiaanse regering sloot een akkoord over een staakt-het-vuren met een andere, zij het veel kleinere rebellenbeweging: het ELN, de laatste guerrillabeweging die nog actief was in Colombia. Een volledig vredesakkoord is er nog niet.