Video player inladen ...

Hoe worden onze stemmen na 14 oktober verdeeld in zetels?

Als op 14 oktober om drie uur in de namiddag alle stembureaus dicht zijn, kan in elke gemeente het tellen van de stemmen beginnen. Eenmaal dat is afgelopen, kunnen de zetels in de gemeenteraad verdeeld worden en weten we wie verkozen is. Maar hoe zit dat precies?

Hoeveel zetels?

We verkiezen in Vlaanderen op 14 oktober 7398 gemeenteraadsleden. Om hoeveel raadsleden het in uw gemeente precies gaat, hangt af van hoeveel mensen er wonen. Op 1 januari van het verkiezingsjaar wordt vastgesteld hoeveel inwoners een gemeente heeft. De kleinste gemeenten, met minder dan 1.000 inwoners, tellen 7 gemeenteraadsleden. Dat is alleen zo in Herstappe. Het aantal raadsleden loopt geleidelijk op tot maximaal 55 voor een stad met 300.000 inwoners en meer. In Vlaanderen gaat het alleen om Antwerpen. Aangezien de bevolking de laatste jaren is gegroeid, worden in sommige gemeenten op 14 oktober méér gemeenteraadsleden verkozen dan in 2012. Gent bijvoorbeeld zal 53 raadsleden tellen in plaats van 51 nu. Er komen dus twee zetels extra bij in de machtsstrijd tussen de partijen. Dat kan, als het er om spant, een slok op de borrel schelen. 

Toch zal Vlaanderen in 2019 alles samen 66 raadsleden minder tellen dan nu, omdat een aantal gemeenten fuseren. Die fusies zijn er niet in Wallonië. Dat zal 70 gemeenteraadsleden meer tellen dan nu. Markant detail: het aantal gemeenteraadszetels wordt bepaald aan de hand van het aantal inwoners. Maar niet alle inwoners stemmen. Wie minderjarig is, mag niet stemmen. Wie geen Belg is mag enkel stemmen (en alleen voor de gemeenteraad) als hij of zij dat vooraf aanvraagt. Wie van buiten de Europese Unie komt, moet hier ook al vijf jaar wonen. 

Wie kan een zetel bemachtigen?

Bij gemeenteraadsverkiezingen worden de zetels verdeeld onder alle partijen die deelgenomen hebben aan de verkiezingen. Er geldt dus geen kiesdrempel van 5% zoals voor het Vlaams Parlement en de Kamer. Daar moeten partijen die drempel eerst halen, vooraleer ze zetels kunnen binnenhalen. Het aantal zitjes in de gemeenteraad is uiteraard wel beperkt. Er is dus, zeker in kleinere gemeenten met een beperkt aantal zetels in de gemeenteraad, een soort natuurlijke kiesdrempel. 

Zoals bij elke verkiezing tellen enkel de géldige stemmen voor de zetelverdeling. Blanco stemmen, waarbij de kiezer niets invult, of ongeldige stemmen tellen niet mee. Ze worden dus niet, zoals wel eens gedacht wordt, aan de grootste partij gegeven. Maar, weet wel: wie blanco of ongeldig stemt, geeft z’n stem eigenlijk af. Het speelt ook onrechtstreeks in het voordeel van de grootste partij, met name via het voordeel dat die heeft bij de manier waarop de zetels verdeeld worden.

 

Hoe gebeurt die zetelverdeling?

Bij gemeenteraadsverkiezingen gebeurt dat volgens de “methode Imperiali”. Die is genoemd naar Pierre Guillaume Imperiali de Francavilla, een senator die in het begin van de vorige eeuw het systeem bedacht. Het werkt als volgt:

(lees verder onder de video)

Video player inladen ...

Wie is verkozen?

Elke partij weet nu hoeveel zetels ze heeft. Maar hoe wordt nu bepaald wie verkozen is? Mocht de lijststem (een stem voor een partij, niet voor individuele politici) niet bestaan, dan zou het eenvoudig zijn: diegene met de meeste voorkeurstemmen, haalt de zetel binnen, daarna de volgende, tot alle zetels zijn verdeeld. Maar de lijststem bestaat wel nog. Dus het wordt opnieuw rekenen. Eerst wordt (met een wiskundige formule, ik bespaar u de details) het verkiesbaarheidscijfer berekend. Dat zegt hoeveel stemmen een kandidaat nodig heeft om verkozen te raken. Sommige kandidaten zullen dat cijfer meteen halen met hun voorkeurstemmen. Anderen kunnen stemmen uit de “pot” van lijststemmen halen, om het juiste aantal te bekomen. Er wordt gewerkt van boven naar beneden, tot de pot op is.

Het kan dus gebeuren dat persoon x, met minder voorkeurstemmen maar een hogere plaats op de lijst, verkozen raakt en persoon y, met meer voorkeurstemmen maar een lagere plaats, niet. 

Bij gemeente- en provincieraadsverkiezingen zijn er geen aparte opvolgerslijsten zoals bij de parlementsverkiezingen. Alle niet verkozen kandidaten worden automatisch opvolger. Zij komen in de raad wanneer een raadslid ontslag neemt of overlijdt. De volgorde waarin opvolgers aan de beurt zijn, hangt net als bij de verkozenen af van hun voorkeurstemmen en hun plaats op de lijst.

Gelukkig hoeven de kandidaten en partijen op 14 oktober niet de hele tijd met rekenmachines in de weer te zijn. Imperiali en de zeteltoewijzing zijn intussen in applicaties gegoten, waar bijvoorbeeld ook de VRT gebruik van maakt in de verkiezingsuitzendingen.