09-11-1918: Revolutie in Berlijn, Duitse republiek uitgeroepen

Op 9 november 1918 maakt een revolutie in Duitsland een einde aan de macht van de keizer, een sociaaldemocraat is aan de macht. In Frankrijk en België wordt het Duitse leger verder teruggeslagen. En het blijft wachten op een wapenstilstand.

Wat velen vreesden of hoopten, is gebeurd: een revolutie in Duitsland heeft een einde gemaakt aan het keizerrijk en de macht in de handen van een sociaaldemocraat gegeven. 

Berlijn heeft vandaag een van de meest dramatische en verwarrende dagen van de Duitse geschiedenis gekend.

Opstandige arbeiders en soldaten op Unter der Linden en een oproep om te staken van de twee socialistische partijen. Beginfoto, een arbeider spreekt de menigte toe voor het gebouw van de Rijksdag.

’s Morgens stapten massa’s arbeiders met rode vlaggen uit hun fabrieken in de richting van de regeringswijk bij de Rijksdag. De politie deed niets. Hele eenheden soldaten sloten zich bij de demonstranten aan. Wel opende een garderegiment het vuur, waarbij doden vielen.

Arbeiders en soldaten in Berlijn met een rode vlag en een oproep: 'Broeders! Niet schieten!" Historica Graphica Collection

Rond de middag werd ophefmakend nieuws verspreid. De rijkskanselier, prins Max van Baden, meldde dat keizer Willem II dan toch was afgetreden. Bovendien kondigde prins Max aan dat hijzelf  ontslag nam en wees hij de voorzitter van de sociaaldemocratische partij, Friedrich Ebert, als zijn opvolger aan. 

De Nederlandse krant De Telegraaf kan het nieuws nog net in zijn avondeditie brengen op 9-11-1918. De krant brengt een weinig positieve schets van de keizer, die gekenmerkt wordt door een "natuurlijke wispelturigheid" (via Delpher). In werkelijkheid was de keizer niet afgetreden. Prins Max had het nieuws verspreid in een laatste poging om de monarchie te redden.

Intussen had de menigte zich voor het Rijksdaggebouw verzameld. Er werden slogans voor de republiek geroepen. Totaal onverwacht verscheen de prominente sociaaldemocraat Philipp Scheidemann op het balkon van het gebouw. Hij hield een korte toespraak, waarin hij de triomf van de revolutie verkondigde: Ebert is kanselier, er komt een socialistische regering en de Hohenzollern-dynastie is afgedankt. Hij riep op tot orde en kalmte en eindigde met de woorden “Leve de Duitse republiek”.

De massa voor de Rijksdag in Berlijn. Het standbeeld van Bismarck, de eerste kanselier van het eengemaakte Duitsland, staat nu in de zoo van Berlijn. Historica Graphica Collection

Scheidemann deed dat op eigen houtje. Hoewel Ebert en prins Max door het aftreden van de keizer de monarchie wilden redden, lijkt de republiek nu onafwendbaar.

Door zijn daad wilde Scheidemann de radicale revolutionairen de wind uit de zeilen halen. Die hebben zich in de namiddag in de tuin voor het koninklijk paleis verzameld. Hun voorman Karl Liebknecht proclameerde er de “Socialistische Republiek Duitsland”. Daarop werd het paleis bestormd en geplunderd.

Links, de toespraak van Scheidemann vanop een balkon van de Rijksdag. Rechts, een foto van Scheidemann, ook aan een raam van de Rijksdag, maar enkele maanden later.

Intussen heeft Ebert zich effectief als kanselier geïnstalleerd. Hoewel hij niet door de keizer is benoemd, hebben de meeste burgerlijke en militaire autoriteiten zijn gezag erkend.

Ebert (48), een vroegere zadelmaker, staat bekend als gematigd. Hij heeft als partijvoorzitter altijd de oorlogsinspanningen gesteund. Twee van zijn zonen zijn gesneuveld.

De behoefte om beelden te tonen is zo groot, dat sommige media er niet voor terugschrikken om nep-beelden te maken: links, een afbeelding van de toespraak van Scheidemann, niet vanop een balkon, maar vanop de trappen van de Rijksdag. Rechts Friedrich Ebert. Le Miroir, 27-11-1918 (BnF, Gallica).

Willem II zelf heeft niets van zich laten horen. De ex-keizer zit nog altijd in het hoofdkwartier in Spa. Er is geen bevestiging van zijn aftreden.

De republiek breidt zich ook uit op regionaal vlak. In een aantal Duitse deelstaten (Württenberg, Hessen, Saksen-Weimar…) hebben revolutionaire raden een einde gemaakt aan het bewind van de plaatselijke vorst.

Karikatuur van keizer Willem II, als de man "die nooit de sleutel tot Parijs vond".

Wachten op de wapenstilstand

Terwijl de revolutie voortduurt, is er nog altijd een Duitse delegatie in Frankrijk om de wapenstilstand te sluiten. Verdere besprekingen zijn er nog niet geweest. Het is wachten op de reactie van de Duitse regering op de Geallieerde voorwaarden. Maar die voorwaarden hebben de regering nog niet bereikt.

Aanvankelijk zou een koerier de tekst per auto naar het hoofdkwartier in Spa overbrengen. Deze koerier, een Duitse officier, slaagde er niet in om door de gevechtslinies voorbij La Capelle door te dringen. Het vuren werd niet gestaakt.

"Volgens Berlijn zijn Amerikanen blijven schieten, volgens het Amerikanen zijn het de Duitsers zelf" (The Washington Times, 10-11-1918).

Na veel verwarring heeft maarschalk Foch toegestaan dat een andere Duitse officier de tekst per vliegtuig overbrengt. Een Frans vliegtuig met de Duitser aan boord heeft toestemming gekregen om bij Spa te landen.

Maar Duitsland heeft maar 72 uur – 3 volle dagen – om toe te stemmen. Daarvan is de helft al verstreken.

Meerdere Franse kranten brengen een foto van het kasteel van Francport in de buurt van Compiegne, waar de Duitse onderhandelaars zouden logeren. Maar dat klopte niet, de Duitsers logeerden in een trein. Le Matin, 10-11-1918.

Verdere Geallieerde vooruitgang

Hoewel het nieuws over de revolutie in Duitsland en de nakende wapenstilstand alles overheerst, blijven de Geallieerden vooruitgang boeken.

De Britten zijn doorgedrongen tot in het centrum van Doornik, nadat ze over de Schelde waren geraakt.

Brandweerlui uit Doornik verbroederen met Britse militairen © IWM (Q 9651)

Intussen hebben de Britten ook Maubeuge ingenomen, een versterkte stad die in 1914 nog zwaar belegerd werd. Toch boden de Duitsers niet veel weerstand.

Ten noorden van Maubeuge heeft het leger van generaal Horne de Belgische grens overschreden. Het bevindt zich op een drietal kilometer van Bergen. Ten zuiden van Gavere, is de Schelde overal overschreden en zijn de Duitsers algemeen op terugtocht.

Britse troepen trekken Maubeuge binnen; rechts, nog in het Duits, de maximumsnelheden voor diverse types voertuigen in het stadje. © IWM (Q 3339)

Dit wordt bevestigd in een bericht om 19u15 van maarschalk Foch aan de Belgische luitenant-generaal Jacques. Deze wordt dan ook verzocht zich klaar te houden om eveneens vanaf Gavere en verder noordelijk de Duitsers terug te drijven achter de Schelde en te achtervolgen.

De Belgische 12de Infanteriedivisie, met de Grenadiersregimenten, lost de 11de Infanteriedivisie af aan het front. Het 3de bataljon van de 2de Regiment Grenadiers lost later ’s avonds de Franse af op het klein bruggenhoofd te Sluis (Semmerzake/Gavere).

Franse militairen, die een brug aan het herstellen zijn in een gehucht van Gavere, samen op de foto met de locale bevolking (uit: Pierre Martin Neirinckx en anderen, Over Leven in Gavere en Nazareth tijdens WO I, 2018).

Ten zuiden van Maubeuge hebben de Fransen Hirson en Fourmies bevrijd, ook vlakbij de Belgische grens. In deze uithoek van Frankrijk zijn er alleen nog Duitsers over in het bosrijke grensgebied ten oosten van Beaumont en Chimay.

Meer naar het oosten rukken de Fransen op langs de Maas door de Franse Ardennen. Ondanks heftige Duitse weerstand zijn ze tot op een paar kilometer van Charleville en Mézières genaderd.

De vernielde bruggen over de Schelde in Doornik zijn tijdelijk hersteld om mensen toe te laten de rivier over te steken. © IWM (Q 9665)