Meest recent

    100 jaar geleden: Belgisch gerecht en Duitse bezetter botsen

    In deze rubriek brengen we grote en kleine gebeurtenissen tijdens de Eerste Wereldoorlog 100 jaar geleden, deze week van 7 tot 13 februari 1918. Tussen de Belgische magistratuur en de Duitse bezetter is een zwaar conflict uitgebroken, Oekraïne sluit vrede met de Centralen, Rusland stopt oorlog zonder vredesverdrag, Britse vrouwen krijgen stemrecht,...

    Er is in België een zwaar conflict uitgebroken tussen de rechterlijke macht en de Duitse bezetter, nadat het gerecht had willen optreden tegen de leden van de Raad van Vlaanderen.

    Op 7 februari beval het Brusselse hof van beroep een vervolging in te stellen tegen "een groep personen die de titel "Raad van Vlaanderen" aangenomen heeft en die de onafhankelijkheid en autonomie van een deel van het nationaal grondgebied heeft gedecreteerd". Deze daden zijn immers strafbaar volgens de Belgische wet.

    De volgende ochtend klopte de Brusselse procureur des Konings zelf aan bij de voorzitter van de Raad van Vlaanderen, Pieter Tack, om hem aan te houden.

    Rond die tijd werd August Borms, een ander bekend in Brussel wonend lid van de Raad van Vlaanderen, door een substituut opgepakt. Toen men hem meenam, zou Borms in het Duits hebben geroepen: "Ik ben een politiek gevangene".

    Karikaturen van August Borms en Pieter Tack, allebei getooid met een Duits, militair hoofddeksel, gemaakt door A. Perquy voor het Nederlandse weekblad De Amsterdammer (ADVN). Beginillustratie: het Belgische lam en de Duitse wolf, collectie Keym, stadsarchief Brussel

    Tack en Borms werden even door de magistraten ondervraagd, maar nog dezelfde dag vrijgelaten op bevel van de Duitse gouverneur-generaal.

    Drie dagen later raakte bekend dat waarnemend voorzitter Lévy-Morelle en de raadsheren Ernst en Jamar van het hof van beroep door de Duitsers waren gearresteerd. Ze zijn naar Duitsland gedeporteerd. De overige leden van het hof kregen verbod hun functie nog uit te oefenen.

    Meteen werden enkele zittingen in het Brusselse Justitiepaleis stilgelegd. In de namiddag besliste het hoogste rechtscollege, het Hof van Cassatie, al zijn zittingen op te schorten, omdat de vrijheid en de onafhankelijkheid van de magistratuur genegeerd werden. 

    Later hebben andere rechtbanken eveneens hun activiteiten gestaakt. De advocaten zijn in stoet opgestapt.  

    Duitse troepen voor het Brusselse Justitiepaleis, postkaart uit 1914 of 1915

    In verschillende steden vonder protestdemonstraties plaats, ondanks het overal geldende betogingsverbod. De gemeenteraden van Mechelen, Turnhout en Sint-Niklaas hebben protestmoties tegen de Raad van Vlaanderen goedgekeurd. Eerder gebeurde dat in Gent, Brussel en Antwerpen.

    In Brussel stapten delegaties van de meest uiteenlopende verenigingen van het land - van vakbonden tot wetenschappelijke genootschappen - naar het stadhuis om het stadsbestuur te feliciteren met zijn houding. Er stapte zoveel volk mee dat de Duitsers barrages instelden.

    Het duurde ruim een week voor het nieuws doordrong buiten bezet België: voorpagina van het in Parijs uitgegeven, zeer katholieke Belgische dagblad Le XXe Siècle van 15 februari 1918

    "Verkiezingen" Raad van Vlaanderen in Mechelen en Tienen mislukt

    Net als in Brussel, Gent en Antwerpen is ook in Mechelen een "volksbijeenkomst" gehouden, om leden van de nieuwe Raad van Vlaanderen te verkiezen. Maar ditmaal zijn de omstreden "verkiezingen" (bij toejuiching) niet kunnen doorgaan.   

    Net als in andere steden kwamen veel mensen op straat om te protesteren, maar ditmaal stond er al een menigte toen de activisten in Mechelen aankwamen. Ze moesten van het station tot aan de vergaderzaal worden geëscorteerd door Duitse militairen. Toen vielen er al klappen.

    In tegenstelling tot vorige bijeenkomsten had ditmaal een groot aantal tegenstanders van het activisme in de zaal kunnen plaatsnemen. Dat veroorzaakte een enorme chaos.  

    "Verslag de grrrroote komedie .......": anoniem en clandestien pamflet over de bijeenkomst in Mechelen.

    Oscar Vankesbeeck, een liberaal advocaat en populair voetballer van Racing Mechelen, nam het woord om te repliceren op de anti-Belgische toespraak van de dichter René De Clercq. Enkele extremisten en Duitse militairen wilden hem wegsleuren, maar De Clercq liet hem het woord.

    De "verkiezingen" gingen uiteindelijk niet door. De Clercq gaf toe dat er in de zaal een meerderheid tegen was. Voor hem was het duidelijk "dat Mechelen nog niet voor het activisme is gewonnen".

    Rond dezelfde tijd mislukte ook een dergelijke bijeenkomst in Tienen. Door de woedende menigte raakten de enkele tientallen activisten zelfs niet in de vergaderzaal. Duitse militairen moesten hen tegen lynchen beschermen. Omdat de Tiense politie niet optrad, zijn de burgemeester en de politiecommissaris achteraf door de Duitsers opgepakt.  

    René De Clercq en andere leden van het 'bureel' van de Raad van Vlaanderen ( uit Door Vlaanderen heen, 1918)

    Rusland stopt oorlog maar sluit geen vrede!

    Rusland beschouwt de oorlog met de Centrale Mogendheden als afgelopen. De Russische troepen aan alle fronten worden volledig gedemobiliseerd. Maar het sovjetbewind kan geen vredesverdrag ondertekenen "dat droefheid, onderdrukking en lijden meebrengt voor miljoenen arbeiders en boeren".

    Dat verklaarde de Russische volkscommissaris voor Buitenlandse Zaken Lev Trotski op het vredesoverleg in Brest-Litovsk.

    "We zullen en we mogen niet in oorlog blijven met de Duitsers en de Oostenrijkers, arbeiders en boeren zoals wij", zei Trotski, maar "we sluiten geen vrede met grootgrondbezitters en kapitalisten".  

    Trotski, de "zaaier van revolutionaire onrust in Duitsland en Oostenrijk" (uit The Washington Times, 3-02-1918)

    Trotski’s verklaring op de vredesconferentie was een echte "coup de théâtre", die de andere aanwezigen deed verstommen. Nooit eerder in de diplomatieke geschiedenis is zoiets gezegd. De stilte werd pas verbroken toen de Duitse generaal Hoffmann "Ongehoord!" riep.

    Voor Rusland zijn de vredesbesprekingen afgelopen en de Russische delegatie is dan ook meteen vertrokken. Ook de Duitse en Oostenrijks-Hongaarse ministers van Buitenlandse Zaken zijn teruggekeerd.

    De dag daarvoor had de Duitse minister von Kühlmann de Russen nog één dag de tijd gegeven om de vredesvoorwaarden van de Centralen te aanvaarden. De onderhandelingen slepen al weken aan en het werd duidelijk dat de bolsjewieken tijd wilden winnen. Ze hoopten – tevergeefs - dat de stakingen in Duitsland en Oostenrijk-Hongarije tot een revolutie zouden leiden. Maar nu werd Trotski gedwongen kleur te bekennen. Wat hij niet echt gedaan heeft.

    "Op 10-2-1918  kondigde Trotski het einde van de oorlog, zonder vredesverdrag aan: een doorzichtige en mislukte poging om met propagandablaadjes de revolutie in Duitsland en Oostenrijk te verspreiden." Foto's van Trotski en Lenin en Duitstalige bolsjewiestische propagandablaadjes uit  de "Grosser Bilderatlas des Weltkrieges", deel III.

    Zowel de Duitse als de Geallieerde pers ziet in de vreemde opstelling van de Russen een verhulde overgave en een teken van het onvermogen van de bolsjewieken om zich te verdedigen.

    Hoe het nu verder moet, is niet duidelijk. Von Kühlmann is net als kanselier von Hertling naar het hoofdkwartier van het Duitse leger gereisd voor overleg met veldmaarschalk von Hindenburg en generaal Ludendorff.

    Oekraïne sluit "broodvrede" met Centralen

    Op 9 februari, nauwelijks enkele uren voor de "coup de théâtre" van Trotski, hebben de Centralen in hetzelfde Brest-Litovsk een vredesverdrag met de nieuwe Oekraïense Volksrepubliek afgesloten.

    De Duitse minister von Kühlmann, zijn Oostenrijks-Hongaarse collega graaf Czernin, de Bulgaarse premier Radoslavov en de Turkse grootvizier Talaat Pasja zetten hun handtekening onder het verdrag. Voor de Oekraïne tekenden drie leden van de Centrale Rada.

    Het allereerste vredesverdrag van de oorlog is daarmee rond. Maar wel in hoogst bizarre omstandigheden!

    De ondertekening van het verdrag, de handtekeningen van de ondertekenaars en de leider van de Oekraïnse delegatie heft het glas (uit het Weense weekblad "Das Interessante Blatt", 21 februari 1918)

    De onafhankelijkheid van de Oekraïne is door geen enkel ander land erkend. Bovendien lopen de bolsjewieken intussen de nieuwe staat onder de voet, want dezelfde dag hebben ze de hoofdstad Kiev bezet (zie verder).

    Het verdrag legt de westelijke grens van de Oekraïne vast. Die loopt via de vroegere Russisch-Oostenrijkse grens. Ten noorden daarvan krijgt de nieuwe staat een stuk van het vroegere - nu door de Duitsers bezette - Russisch Polen, waaronder ook de stad Brest-Litovsk. Dat heeft in Polen meteen tot boze reacties geleid.

    Het verdrag zegt niets over de Oekraïense bevolkingsgroepen in de Oostenrijkse landen Galicië en Boekovina, maar volgens bepaalde berichten zouden daarover geheime afspraken zijn gemaakt.

    Volgens het verdrag zullen er geen schadevergoedingen of herstelbetalingen worden toegekend.  

    Zeker in Oostenrijk wordt het vredesverdrag met groot enthousiasme onthaald; voorpagina's van de Weense Illustrierte Kronen Zeitung van 10 en 15 februari 1918

    Veel aandacht gaat naar de economische betrekkingen. De Oekraïne moet voor 31 juli een grote hoeveelheid landbouwproducten aan Duitsland en Oostenrijk-Hongarije leveren. Details zijn in een apart akkoord geregeld. Het zou gaan om duizend ton graan, plus grote hoeveelheden vee, vlees en eieren. Dit moet de ergste noden van de Duitse en vooral de Oostenrijkse bevolking ledigen.

    Bij de terugkeer van graaf Czernin heeft de burgemeester van Wenen in een toespraak dan ook van een "broodvrede" gesproken.

    Meteen na het nieuws over het vredesverdrag zijn op de Amsterdamse effectenbeurs de Duitse waarden spectaculair gestegen. Voor de Geallieerden is de "onafhankelijke" Oekraïne nu in feite een Duits-Oostenrijks wingewest geworden.  

    Minister van Buitenlandse Zaken graaf Czernyn is bij zijn terugkeer in Wenen als een held onthaald; links onder is hij in gesprek met de Weense burgemeester (Das Interessante Blatt, 21-2-1918)

    Bolsjewieken veroveren Kiev

    De Rode Garde is intussen de Oekraïense hoofdstad Kiev binnengerukt.

    De dag ervoor hadden de regering van de Oekraïense Volksrepubliek en de Centrale Rada (het voorlopig parlement) Kiev verlaten om een verwoesting van de stad te vermijden. In de dagen daarvoor onderdrukten regeringstroepen in de stad een bolsjewistische opstand van gewapende arbeiders en dissidente militairen.

    De regering en de Centrale Rada hebben zich gevestigd in de noordwestelijke stad Zjitomir.  

    De bolsjewieken begraven hun doden die bij de strijd in Kiev zijn gevallen (uit het Franse Le Miroir, maart 1918)

    Kiev staat nu onder gezag van de Oekraïense sovjetrepubliek, in feite een vazalstaat van de regering in Petrograd. De Rode troepen die de macht in handen hebben, worden aangevoerd door een Russische (linkse) socialist-revolutionair.

    Dit alles doet de anarchie in de Oekraïne nog toenemen. Behalve de Oekraïense sovjetrepubliek zijn er op Oekraïens grondgebied nog twee andere sovjetrepublieken waarvan de band met Petrograd niet duidelijk is.

    In het zuiden is er de sovjetrepubliek Odessa terwijl in het oosten zopas een aparte sovjetrepubliek Donetsk-Krivoj Rog is geproclameerd. Intussen controleert de Centrale Rada nog het noordwesten, terwijl in het zuidwesten Bessarabië zich onafhankelijk heeft verklaard en door Roemenië is bezet…  

    Lenin en Trotski: "Dit is het bewijs dat we echte pacifisten zijn, we vechten nu alleen nog onder Russen" ( uit het Franse Le Rire, 9 februari 1918)

    Britse vrouwen boven 30 krijgen beperkt stemrecht

    In het Verenigd Koninkrijk is een wet uitgevaardigd die het kiesrecht aanzienlijk uitbreidt.

    Tot nu toe had slechts zo’n 60% van de mannelijke bevolking stemrecht, omdat dat recht nog altijd gekoppeld was aan een complex systeem van eigendom en belastingen. Voortaan mag iedere Britse man boven de 21 jaar stemmen voor het parlement.

    Anderzijds mogen voortaan ook vrouwen stemmen. Hun stemrecht blijft wel beperkt tot vrouwen boven de 30 jaar die zelf (of hun echtgenoot) belasting op hun eigendom betalen of die over een universitair diploma beschikken.  

    Posters gebruikt tijdens de jarenlange campagne voor vrouwenstemrecht (LSE Library)

    De minimumleeftijd voor vrouwen ligt hoger om te beletten dat er meer vrouwen zouden gaan stemmen dan mannen! Vanwege de vele gesneuvelden in de oorlog zijn er nu aanzienlijk minder mannelijke Britten dan vrouwelijke. Toch spreken de suffragettes, die al jaren ijveren voor vrouwenkiesrecht, van een grote overwinning voor de vrouwen.

    Voortaan moeten alle parlementsverkiezingen op dezelfde dag worden gehouden. Er komt ook een meer billijk systeem voor het afbakenen van kiesdistricten.  

    "Wat vrouwen kunnen, zonder stemrecht, en wat mannen mogen en toch het stemrecht behouden (LSE Library)

    De invoering van het algemeen stemrecht kan worden beschouwd als een compensatie voor de invoering van de militaire dienstplicht. Velen vonden het zeer onbillijk dat ze moesten gaan vechten, maar niet mochten stemmen. Militairen die in de oorlog gevochten hebben, mogen al vanaf 19 jaar stemmen. Omgekeerd zijn gewetensbezwaarden voor 5 jaar van het stemrecht uitgesloten.

    Aan de wet is meer dan twee jaar discussie voorafgegaan om een consensus onder de partijen te vinden. De Russische Revolutie en een aantal stakingen in Groot-Brittannië hebben de goedkeuring van de wet versneld.  

    De Britse cartoonist A.M. Staniforth geeft in het voorjaar van 1917 toe dat vrouwen door hun inzet voor de oorlog het stemrecht heben verdiend, maar kort na de stemming van de wet, spot hij wel met de plannen van de suffragettes om het vrouwenleven wat makkelijker te maken en vrouwen zo meer tijd te geven om politiek actief te worden(Western Mail,  30-3-1917 en 16-2-1918)

    Andere hervormingen, zoals de invoering van een evenredige vertegenwoordiging bij verkiezingen, zijn verworpen. Ook blijft de Britse eigenaardigheid bestaan dat universitaire gediplomeerden aparte vertegenwoordigers van hun universiteit kiezen, zodat ze tweemaal kunnen stemmen. 

    De laatste algemene parlementsverkiezingen vonden plaats in 1910. Ze zijn uitgesteld tot na de oorlog. Het is immers onmogelijk de miljoenen militairen in het buitenland mee te laten stemmen.  

    Poster hekelt het verzet in 1910 van premier Asquith tegen de invoering van stemrecht voor vrouwen

    Nieuwe regering in Roemenië

    In het onbezette deel van Roemenië is een nieuwe regering gevormd onder leiding van Alexandru Averescu, een generaal, die ook minister van Buitenlandse Zaken wordt.

    Hij volgt Ion Brătianu op, die vier jaar aan het bewind is geweest. Brătianu was de architect van de Roemeense deelname van de oorlog aan de zijde van de Entente. Die deelname is voor Roemenië op een fiasco uitgelopen. Het grootste deel van het land, inclusief de hoofdstad Boekarest en de rijke olievelden, zijn in Duitse handen.

    Generaal Averescu is befaamd door zijn overwinningen in de veldslagen bij Mărăști en Mărășești  vorig jaar, hoewel hij eerder daarvoor weinig succes had bij  de verdediging van de Zuidelijke Karpaten.  

    Averescu (rechts) naast de Roemeense koning

    De regering-Brătianu stapte op na een Duits ultimatum om onderhandelingen met de Centrale Mogendheden te beginnen. Roemenië werd tot een wapenstilstand gedwongen maar blijft formeel een bondgenoot van de Entente.

    Averescu gaat nu toch proberen met de Centralen te praten. De situatie in de aangrenzende Oekraïne maakt de positie van Roemenië nog moeilijker.

    Oostenrijk-Hongarije en Bulgarije zouden stukken van Roemenië opeisen. Anderzijds zou Roemenië in ruil Bessarabië kunnen krijgen, waar het nu al troepen heeft gestuurd.  

    Averescu (links) begeleidt koningin Marie bij een bezoek aan het front. Naar het voorbeeld van  de Belgische koningin Elisabeth verscheen Marie vaak in een verpleegsteruniform in het openbaar. © IWM (Q 77129)

    Kaledin pleegt zelfmoord

    In Novotsjerkassk, niet ver van Rostov-aan-de-Don, heeft generaal Aleksej Maksimovitsj Kaledin zich een kogel door de borst geschoten. Een paar uur daarvoor had hij ontslag genomen als ataman (bevelhebber) van de Don-kozakken.

    Een paar maand geleden werd Kaledin met zijn kozakken als de gevaarlijkste vijand van de bolsjewieken beschouwd. Onder zijn heerschappij werd het Dongebied feitelijk een aparte staat, een toevluchtsoord voor "Witten" (tegenstanders van de bolsjewieken), vooral militairen. Deze vormden het zgn. Vrijwilligersleger onder de bekende generaals Aleksejev en Kornilov. De Geallieerden beloofden Kaledin ook financiële steun.  

    Maar het werd steeds duidelijker dat veel Don-kozakken weigerden hem te volgen. In januari kamen de kozakken in het noorden van het gebied openlijk in opstand. Ze sloten zich uiteindelijk aan bij de bolsjewistische troepen die oprukten vanuit het oosten van de Oekraïne.

    Uiteindelijk bleef Kaledins aanhang beperkt tot een groep oudere kozakken, zonder veel voorraden en middelen. Het Vrijwilligersleger was niet van plan zich op te offeren om Rostov te verdedigen en is naar het zuiden uitgeweken.

    Ex-sultan Abdul-Hamid overleden

    In Constantinopel is de vroegere Turkse sultan Abdul-Hamid II overleden.  Hij was 75 jaar oud.

    Abdul-Hamid besteeg de Ottomaanse troon in 1876 ter vervanging van zijn broer Moerad V.

    Hij liet meerdere opstanden bloedig onderdrukken. In de jaren 1890 beval hij de moord op tienduizenden, mogelijk honderdduizenden Armeniërs. Dat bezorgde hem de bijnaam de "Rode Sultan". In 1905 mislukte een bomaanslag op hem, waarin ook de Belgische anarchist Edouard Joris betrokken was.

    Abdul-Hamid was de laatste absolute heerser over het Ottomaanse Rijk. In 1908 riep hij opnieuw het parlement bijeen dat hij 30 jaar eerder had ontbonden. Een jaar later werd hij afgezet door de staatsgreep van de Jong-Turken onder leiding van kapitein Enver Bey (de huidige minister van Oorlog Enver Pasja).

    Zijn broer en opvolger, de huidige sultan Mehmed V, is een onbetekenend figuur.  

    De Britse wiskundige en filosoof Bertrand Russell is in zijn land tot zes maanden gevangenis veroordeeld, wegens "het in gevaar brengen van de relaties met een buitenlandse mogendheid". De radicale pacifist Russell had een artikel geschreven tegen de komst van Amerikaanse troepen naar Europa. Eerder verloor hij al zijn job aan de universiteit van Cambridge.

    In Groot-Brittannië is er een ministerie van Informatie ingesteld, om de oorlogspropaganda te coördineren. De eerste minister van Informatie wordt de uit Canada afkomstige miljonair Robert Aitken, die zopas als Lord Beaverbrook in de adelstand werd verheven. Hij is eigenaar van onder meer de populaire boulevardkrant "Daily Express".  

    Links, Lord Beaverbrook, rechts, Bertrand Russell