Meest recent

    100 jaar geleden: Bolsjewieken bevestigen dictatuur van het proletariaat

    In deze rubriek brengen we grote en kleine gebeurtenissen tijdens de Eerste Wereldoorlog, deze week van 24 tot 30 januari 1918. Rusland is voortaan een sovjetrepubliek met een dictatuur van het proletariaat, in Duitsland staken meer dan 1 miljoen arbeiders, ...

    Rusland heet voortaan officieel de Russische Federatieve Socialistische Sovjetrepubliek.

    Het derde Heel-Russisch Congres van Sovjets nam de Verklaring van de rechten van het werkende en het uitgebuite volk aan. Die door Lenin opgestelde tekst zegt dat de staatsmacht wordt uitgeoefend door de sovjets (raden), waarin de arbeiders, boeren en soldaten zijn vertegenwoordigd. Andere delen van de bevolking, aristocratie, bourgeoisie, geestelijkheid…  zijn daarvan uitgesloten.

    Lenin zelf zei op het Congres dat dit neerkomt op een dictatuur. De dictatuur van het proletariaat over de bevoorrechte klassen. Vorige week verwierp de Grondwetgevende Vergadering die verklaring nog.  

    Volgens het Weense satirische Der Floh is er "eigenlijk zo goed als niet verandert, de tsaar regeerde bij de genade van god, de nieuwe tsaar [Lenin] bij de genade van het volk "( 3 februari 1918)

    Het Heel-Russisch Congres van Sovjets van arbeiders-, boeren-, soldaten en kozakkenafgevaardigden (dat is de volledige naam) wordt het hoogste staatsorgaan. Tussen twee congressen door wordt zijn macht uitgeoefend door het Heel-Russisch Centraal Uitvoerend Comité, een soort parlement.

    De voorzitter van dat comité, de bolsjewiek Jakov Sverdlov, speelt in feite de rol van staatshoofd. De door Lenin geleide Raad van volkscommissarissen vormt de eigenlijke regering. 

    De vele nationale minderheden krijgen autonomie. Er kunnen autonome republieken worden gevormd binnen de federatie.

    Het Congres werd helemaal gedomineerd door de bolsjewieken en hun bondgenoten, de linkse socialisten-revolutionairen. De andere socialistische partijen, die oppositie voeren, vormen nog maar een kleine minderheid.  

    Links Jakov Sverdlov, rechts Lenin en de leden van de eerste Raad van volkscommissarissen

    Volgens de oppositie weten de bolsjewieken hun macht te versterken door steeds meer druk uit te oefenen bij de verkiezingen van de Sovjets. De stemming verloopt vaak niet geheim. Bovendien zijn de arbeiders veel beter vertegenwoordigd dan de boeren, die de grote meerderheid van de Russische bevolking vormen.

    Intussen heeft de Raad van volkscommissarissen de oprichting goedgekeurd van het "Rode Leger van arbeiders en boeren". Dat moet het vrijwel uiteengevallen bestaande Russische leger vervangen. Het Rode Leger wordt samengesteld door vrijwilligers die behoorlijk betaald en geselecteerd worden op hun "klassenbewustzijn".    

    Volkscommissaris voor Buitenlandse Zaken, Trotski, vraagt zich waarom hij niemand meer gelukkig kan maken, nu het oude Russische rijk steeds verder uiteenvalt (Illustrierte Kronen Zeitung, Wenen, 8 februari 1918)

    Oekraïne scheurt zich van Rusland af

    De Oekraïense Volksrepubliek is voortaan de "onafhankelijke, vrije, aan niemand onderworpen, soevereine staat van het Oekraïense volk". Dat heeft de Centrale Rada (het voorlopige parlement) in Kiev beslist.

    De twee maanden eerder uitgeroepen Oekraïense Volksrepubliek beschouwde zich tot nu toe nog altijd als een deel van Rusland. Dat zou dan wel een federale staat moeten worden.  Maar de onenigheid met de bolsjewistische regering in Petrograd heeft intussen tot een echte oorlog geleid.

    De Oekraïense regering krijgt van de Rada de opdracht om de oorlog met de Centrale Mogendheden meteen te beëindigen en een apart vredesverdrag te sluiten. Anderzijds worden de burgers opgeroepen om "voor hun vrijheid en welvaart te strijden" en de bolsjewieken te verjagen.  

    De voorzitter van de Rada, Hzoesjevsky ( de man met de witte baard), tussen Oekraïense ministers

    De nieuwe staat zit zeker niet comfortabel in het zadel. Bolsjewistische milities hebben al grote delen van het oosten van de Oekraïne veroverd. Ze zijn niet talrijk, maar de Oekraïense "strijdkrachten" zijn dat nog veel minder. Toch hebben enkele honderden gewapende studenten en een honderdtal kozakken met succes het hoofd kunnen bieden aan een aanval van ca. 4.000 bolsjewieken ten noordoosten van Kiev.

    In Kiev zelf is op 29 januari een bolsjewistische opstand uitgebroken. Arbeiders van de belangrijke Arsenaalfabriek bezetten delen van de stad en in het centrum wordt gevochten. Ze proberen het gebouw van de Rada te veroveren.  

    Gewapende studenten en kozakken in het centrum van Kiev

    Ook in de havenstad Odessa is een opstand bezig. De plaatselijke Rode Garde bezette verscheidene gebouwen. Met de hulp van enkele grote oorlogsschepen in de haven hebben ze de stad onder controle gekregen.

    Door de revolutionaire chaos zijn er in de Russische periferie een handvol republieken ontstaan, die soms pro-, soms antibolsjewistisch zijn. Maar behalve Finland bleven ze zich tot nu toe als een onderdeel van Rusland beschouwen.  

    Het activistische weekblad Vlaamsch Leven schrijft met grote belangstelling over de onafhankelijke Oekraïne, dat " als het Vlaanderen van onze dromen, zal geroepen zijn om eene rol te spelen in de wereldgeschiedenis" ( 2 februari 1918)

    Revolutie in Finland

    In het pas onafhankelijke Finland is een revolutie uitgebroken die lijkt uit te lopen in een burgeroorlog. In de nacht van 27 op 28 januari nam de socialistische Rode Garde de macht over in de meeste grote steden van het land. In de hoofdstad Helsinki is een revolutionaire regering gevormd, de "Volksdelegatie", geleid door de sociaaldemocratische partijvoorzitter Kullervo Manner.

    De spanning in het land nam nog toe nadat de Finse regering (de “Senaat”) de conservatieve burgerwachten heeft omgevormd tot een officiële legermacht, de Witte Garde, om de "orde te herstellen". Officieel is dat om de tienduizenden Russische soldaten die nog altijd in het land verblijven, te ontwapenen. De Russen maken zich vaak schuldig aan plunderingen en baldadigheden. De sociaaldemocraten, die de grootste partij in Finland vormden, zagen daar een poging in om hun eigen Rode Garde uit te schakelen.  

    Links, Kulervo Manner, rechts, de bevelhebber van de Witte Garde, generaal Mannerheim

    Een deel van de "Finse jagers", die tot voor kort in het Duitse leger vochten, zijn tot de Witte Garde toegetreden. Duitsland heeft intussen tienduizenden geweren en ander legermateriaal geleverd aan de  nieuwe strijdmacht. Anderzijds kreeg de Rode Garde wapens van de Russische bolsjewieken.

    De "Volksdelegatie" beheerst nu vrijwel het hele zuiden van Finland en ook de voornaamste steden elders. De conservatieven blijven de baas in enkele dunbevolkte gebieden en de westelijke havenstad Vaasa, waar het hoofdkwartier van de Witte Garde is gevestigd.

    De revolutionairen probeerden de leden van de Senaat te arresteren, maar de meesten zijn gevlucht of ondergedoken. Enkelen konden naar Vaasa ontkomen en willen daar de wettige regering voortzetten.  

    Een eenheid van de Finse Rode Garde
    Een mitrailleureenheid van de Witte Garde

    Roemeens leger valt Bessarabië binnen

    De situatie in het vroegere Russische Rijk wordt nog een stuk ingewikkelder nu Roemenië legertroepen naar Bessarabië heeft gezonden.

    Bessarabië is een gebied ten oosten van de Oekraïne aan de Zwarte Zee tussen de rivieren de Dnjestr en de Proet (links onder op de kaart hiervoor met Trotski). Het grenst aan Roemenië en de bevolking spreekt overwegend Roemeens, of althans het Moldavische dialect van het Roemeens. Er zijn ook grote Oekraïense en Joodse minderheden.

    Als gevolg van de Russische revolutie werd vorig jaar een Nationale Raad samengesteld die in december een "Moldavische Democratische Republiek" uitriep, als een autonoom deel van Rusland.

    De Nationale Raad van Moldavië

    Sindsdien is de chaos toegenomen. Op het platteland vinden boerenopstanden plaats. Van de Russische soldaten aan het Roemeense front is een deel aan het plunderen geslagen, anderen hebben zich bij de bolsjewieken aangesloten.

    Na een bolsjewistische machtsgreep in de hoofdstad Chisinau op 18 januari vroeg de Nationale Raad hulp aan de Roemeense regering. Die besliste daarop troepen te sturen. Dat gebeurt met instemming van de (antibolsjewistische) Russische bevelhebber aan het Roemeense front. De Roemeense troepen worden begeleid door een aantal Franse militaire adviseurs die in Roemenië zijn.  

    Russische soldaten manifesteren in een Moldavische stad (Europeana 14-18)

    De regering in Petrograd reageert hard op de Roemeense inval. De diplomatieke betrekkingen met de Roemeense regering worden verbroken. Alle Roemenen moeten Rusland verlaten. De Roemeense goudvoorraad die in de Russische Staatsbank was opgeslagen, wordt geconfisqueerd.

    De voorbije weken waren er al spanningen tussen de Russische en de Roemeense regering, nadat er in Roemenië gevechten uitbraken met Russische troepen die de kanten van de bolsjewieken kozen. De Roemeense gezant in Petrograd werd zelfs even gearresteerd, tegen alle diplomatieke regels in.

    Roemenië zit in een moeilijke situatie, want het grootste deel van het land is door de Centrale Mogendheden bezet. Koning en regering verblijven nog altijd in Lasi, in het oosten van Roemenië. In tegenstelling tot Rusland willen ze geen vredesonderhandelingen voeren, hoewel er ook aan het Roemeense front een wapenstilstand geldt.  

    Een Roemeense artillerie-eenheid op weg met een kanon van 120 mm, getrokken door een ossenspan © IWM (Q 76204)
    "De ongeneeslijke zieke: de man die beweert te begrijpen wat er allemaal aan het gebeuren is in het uiteenvallende Rusland" (karikatuur in The Washington Times , 13 februari 1918)

    Massale stakingen in Duitsland

    De stakingsgolf in Oostenrijk-Hongarije heeft zich uitgebreid naar Duitsland.

    Op 25 januari ging de belangrijke torpedofabriek in Kiel in staking. De beweging breidde zich uit naar bijna alle grote Duitse industriesteden: Berlijn, München, Keulen, Essen, Mannheim, Halle, Leipzig…. Er zouden al meer dan een miljoen stakers zijn, waarvan een half miljoen in de hoofdstad. 

    Tot de staking is opgeroepen door de onafhankelijke sociaaldemocraten en de clandestiene extreemlinkse Spartakusbund. De sociaaldemocraten van de meerderheid en hun vakbonden steunen de staking niet, maar houden wel overleg met de stakingsleiders.  

    De Duitse keizer Willem II en de Oostenrijks-Hongaarse keizer Karel I kijken bezorgd naar de protesterende menigte, en Willem vraagt zich af waar hij die slogan al eerder heeft gezien. "Noth kennt kein gebot" of "In nood is alles toegelaten" was het excuus waarmee de Duitse kanselier von Bethmann-Hollweg in 1914 de inval in België verdedigde ( De Amsterdammer, 26 januari 1918)

    De stakers eisen vrede op basis van de voorstellen die de Russen in Brest-Litovsk deden: "Zonder annexaties of schadevergoedingen en op basis van het zelfbeschikkingsrecht der volkeren". Ook worden er democratische hervormingen geëist. Op sommige plaatsen zijn er arbeidersraden verkozen, naar het voorbeeld van de Sovjets in Rusland.

    De stakingen zetten de 59e verjaardag van keizer Willem II in de schaduw. De sfeer in Duitsland is sowieso niet om feest te vieren.  

    Stakende arbeiders uit de munitiefabrieken in de straten van Berlijn
    Links, het Duitse volk vraagt wanneer het mag eten, maar de keizer wil dat dat lastig mannetje wordt buitengezet ( The Washinton Times, 7 februari 1918). Rechts, zal de Duitse keizer struikelen over de arbeiderseisen? ( The Tacoma Times, 5 februari 1917)

    Brussels stadsbestuur saboteert uithangen Duitse vlaggen

    Op 27 januari is de verjaardag van de Duitse keizer in Brussel gevierd met een Duitse militaire parade op de Grote Markt. De Duitse overheid had geëist dat er dan Duitse vlaggen zouden hangen op het Brusselse stadhuis en het daartegenover gelegen Broodhuis.

    Waarnemend burgemeester Steens weigerde uitdrukkelijk. De dag voor de keizerlijke verjaardag liet hij op alle gebouwen van de grote markt de vlaggenstokken weghalen en bracht ze naar het stadhuis. Toen Duitse onderofficieren die avond de vlaggenstokken kwamen opeisen, bleken ze in stukken te zijn gezaagd. "Zolang ik op het stadhuis ben", aldus Steens, "zal de vlag van de vijand niet wapperen met mijn toestemming".

    Tijdens de parade hebben de Duitsers wel even een vlag uit het venster van het stadhuis en het balkon van het Broodhuis uitgehangen.

    "Verkiezingen" voor de Raad van Vlaanderen

    Een anonieme activist heeft in een interview met de krant "La Belgique" uitleg gegeven over de verkiezingen voor de Raad van Vlaanderen.

    Bij de uitroeping van de Vlaamse zelfstandigheid heeft de Raad van Vlaanderen aangekondigd dat hij zijn mandaat neerlegt en zich aan een "nieuwe volksraadpleging" zal onderwerpen. Er wordt met andere woorden een nieuwe Raad gekozen, die als een soeverein Vlaams parlement moet optreden.

    De Raad van Vlaanderen heeft intussen al enkele belangrijke beslissingen genomen, zo meldt de activist. Zo is een artikel uit het Strafwetboek geschrapt die het stakingsrecht beperkte (de socialisten zijn daar altijd tegen geweest) en zijn de Limburgse steenkoolmijnen onteigend !  

    Volgens de anonieme bron komen er geen verkiezingen in de eigenlijke betekenis van het woord, want het is niet mogelijk om het volk naar de stembus te roepen. "Maar we organiseren overal grote volksbijeenkomsten die worden uitgenodigd de leden van de Raad aan te wijzen." In de praktijk, aldus de activist, worden de namen van de kandidaten voorgelezen en wordt de instemming van de aanwezigen gevraagd.

    Blijkt ook dat de verkiezingen in Brussel al hebben plaatsgevonden. Critici merken op dat alleen activisten en sympathisanten daarvoor werden uitgenodigd. Ze spreken van een karikatuur van verkiezingen. De verkozenen zijn allemaal bekende activisten.  

    Activistische manifestatie bij het standbeeld van Artevelde op de Vrijdagsmarkt in Gent (collectie UGent)

    In Gent zijn op 27 januari dergelijke verkiezingen gehouden in het Nieuw Circus. De bijeenkomst was aangekondigd op witte affiches met zwarte letters – kleuren die voorbehouden zijn voor mededelingen van de overheid.

    De namen van de kandidaten werden voorgelezen, waarop ze "bij toejuiching" verkozen werden verklaard. Volgens de organisatoren, waren er 6.700 mensen aanwezig, volgens tegenstanders 1.200 of 1.300. Er zouden veel studenten en jonge mensen zijn geweest, maar "heel weinig personen van enige beduiding".

    Daarop trokken de deelnemers naar de Vrijdagmarkt waar ze bij het standbeeld van Jacob van Artevelde de "eed van trouw aan Vlaanderen" zwoeren. Een vlaggendrager zakte door het podium dat was gesaboteerd, en raakte gewond.  

    Volgens de aktivistische krant Het Vlaamsche Nieuws vierde Gent "Vlaanderen's vrijmaking" (hetarchief.be)

    Von Hertling en Czernin vaag en genuanceerd over de 14 Punten

    De Duitse rijkskanselier graaf von Hertling heeft gereageerd op de Veertien Punten, het vredesprogramma van de Amerikaanse president Wilson.

    Het antwoord is eerder genuanceerd, maar vaak nietszeggend. Van echte toegevingen is er geen sprake.

    Von Hertling is positief over de grote principes als afschaffing van de geheime diplomatie en de vrijheid op zee. Over punten als ontwapening en de toekomst van de koloniën is het antwoord niet veel meer dan dat ze "bespreekbaar" zijn.

    ANO, Oostenrijkse Nationale Bibliotheek

    Wat Rusland en Polen betreft, daar wordt al over onderhandeld, aldus de kanselier. Over de "Belgische kwestie" zegt hij niet meer dan dat ze tot "de vraagstukken behoort die door oorlog en vredesonderhandelingen moeten worden opgelost".

    Von Hertling zegt wel heel duidelijk dat er niet kan worden gepraat over de "onaantastbaarheid van het Duitse grondgebied". Elzas-Lotharingen blijft Duits en de bezette delen van Frankrijk zijn daarbij "een waardevolle pion in onze handen", waarschuwt hij.

    Ook de Oostenrijks-Hongaarse minister van Buitenlandse Zaken graaf Czernin heeft zich genuanceerd over de 14 punten uitgelaten. "Wij willen geen vierkante meter van Rusland, aldus Czernin, noch een cent Russisch geld… We willen geen delen van Polen."

    Czernin lijkt wel meer bereid te zijn om te gaan onderhandelen dan de Duitse kanselier, maar zegt dat er geen toegevingen komen aan "onze vijanden die hardnekkig oorlog met ons willen blijven voeren tot de eindzege" (bedoeld worden Italië, Servië, Roemenië…) , toegevingen waaronder Oostenrijk-Hongarije blijvend zou lijden.

    Volgens het Franse Le Rire gebruiken Czernin en Hertling duidelijk niet dezelfde toonaard, spelen ze zelfs hetzelfde stuk ? (Le Rire, 2 februari 1918)