100 jaar geleden verwelkomt Europa VS-president Wilson als apostel van de vrede

In december 1918 komt voor het eerst een Amerikaanse president op bezoek in Europa. Overal waar hij komt wordt Woodrow Wilson bijna als een halfgod door grote menigtes toegejuicht. Hij verpersoonlijkt de hoop op een blijvende vrede en meer sociale rechtvaardigheid.

In december 1918 gebeurt iets ongezien. Voor het eerst steekt een Amerikaans president in functie de Atlantische Oceaan over om naar Europa te gaan.  

Woodrow Wilson (iedereen noemt hem zonder meer “president Wilson”) stapt met zijn gevolg in New York op de USS George Washington, een oorspronkelijk Duits passagierschip dat door de Verenigde Staten werd geconfisqueerd en gebruikt voor troepentransporten. Hij ontscheept in de Franse havenstad Brest, waar de Franse presidentiële trein hem naar Parijs brengt.

President Wilson komt aan land met zijn vrouw en dochter in Brest (NARA).

De ontvangst in de Franse hoofdstad op 14 december is een geweldige triomftocht, met toespraken en toejuichingen. En dat is nog maar het begin.

Vlak na kerstmis gaat Wilson voor een paar dagen naar Engeland waar hij even enthousiast wordt toegejuicht en begin januari 1919 volgt een zo mogelijk nog hartelijker ontvangst in Italië.

De menigte op de Place de la Concorde in Parijs juicht Wilson en zijn gevolg toe (NARA).

De redenen voor dit enthousiasme zijn niet ver te zoeken. De bevolking in de Geallieerde landen is de Verenigde Staten oprecht dankbaar voor hun enorme steun in de oorlog. Bovendien is voor velen Wilson een profeet, een apostel van de vrede.

De man van de Veertien Punten, het plan voor een duurzame wereldvrede. Met als sluitstuk de oprichting van de Volkenbond, een internationale organisatie die oorlogen in de toekomst moet beletten.

De Franse krant Le Matin legt zijn lezers uit hoe ze Wilson in het Engels kunnen toejuichen (BnF Gallica)

Wilson is dan ook niet naar Europa gekomen voor beleefdheidsbezoeken, maar om zijn plan door te drukken. Hij wil persoonlijk deelnemen aan de vredesconferentie die in Parijs plaatsvindt. Hij is trouwens tegen geheime diplomatie. De regeringsleiders moeten zelf de vrede bespreken, als het moet tot in de details.

Het enthousiasme voor de vredesprofeet is immens. In vele steden van Europa hangen affiches uit met de slogan “Wij willen een Wilson-vrede”. 

In Brest wordt Wilson als "apostel van de internationale rechtvaardigheid" en "verdediger van het recht der volkeren" ontvangen. Rechtsonder, in Brest wordt Wilson opgewacht door een delegatie van socialistische parlementsleden en vakbondslui (Excelsior, 14-12-1918).

Het enthousiasme komt vooral van de linkerzijde. De Franse socialisten vergelijken Wilson met hun partijgenoot Jean Jaurès, die werd vermoord omdat hij tegen de oorlog was. Een Franse linkse krant schrijft zelfs dat er met Wilson een nieuw tijdperk voor de mensheid is aangebroken !  

Wilson zelf zal dit niet tegenspreken. Hij ziet zich al lang als de scheidsrechter die een rechtvaardige vrede tot stand zal brengen. De toejuichingen in Parijs, Londen en Rome sterken hem daar alleen maar in. Hij is ervan overtuigd de steun van de massa van de bevolking te hebben.

De geest van Jaurés groet Wilson: "Gegroet, meneer de president, kan mijn geest opnieuw gaan leven? !" (uit het Duitse Lustige Blätter, januari 1919).

De Geallieerde regeringen zijn daar niet zo blij mee. Zij zien meer de praktische kanten van een vredesregeling, waarbij hun eigen belangen doorwegen. De Franse president Poincaré ontvangt Wilson met een redevoering die vooral anti-Duits is. Premier Georges Clemenceau waagt het enkele weken later in de Franse Kamer te zeggen dat hij het niet over alles met Wilson eens is, want “Amerika is veraf, maar Frankrijk zeer dichtbij Duitsland”. 

Rechtse kranten in Geallieerde landen spotten met de “moderne Mozes” die de wereld zijn Veertien Geboden wil opleggen en waarschuwen ervoor om de nationale belangen niet te vergeten. In Britse leidende kringen is men op zijn hoede voor Wilsons opvattingen over de vrijheid op de zee en het kolonialisme.

De tekenaar van het Franse L' Illustration nodigt Wilson uit "om met eigen ogen te kijken (naar de Duitse verwoestingen) en te oordelen (14-12-1918)."

Clemenceau zal, net als zijn Britse en Italiaanse collega’s – David Lloyd George en Vittorio Emmanuele Orlando – persoonlijk aanwezig zijn op de conferentie en zijn idealistische plannen behoorlijk tegenwerken. Te meer daar Wilson daar niet altijd duidelijk over is. Zelfs in zijn entourage zijn er maar weinig medewerkers die weten wat hij eigenlijk wil.

En Wilson, een vroegere professor, heeft de neiging om steeds grote waarheden te verkondigen. “Als ik met Wilson praat, is het alsof ik met Jezus Christus praat”, klaagt Clemenceau in een gesprek met kolonel Edward House, de vriend en persoonlijke adviseur van de president.  Het is vooral via House dat Wilson zijn gesprekspartners kan overtuigen.

Links, "Wilson houdt wel mooie tafelredes, maar intussen dreig ik te verhongeren", klaagt de Oostenrijkse haan ( uit Kikeriki, Wenen, 5-01-1919). Rechts, met zijn mooie lied over de volkerenbond kan Wilson de leeuw Lloyd George en de tijger Clemenceau niet rustig houden ( uit het Duitse Kladderadatsch, 12-01-1919).

Overigens kan Wilson niet zo hard zijn wil doordrukken als men misschien zou denken. De Verenigde Staten zijn in 1918 nog niet de supermacht die ze in 1945 zullen zijn. Ze hebben de Geallieerden wel massaal geld geleend voor hun noodzakelijke aankopen, maar hun louter militaire bijdrage was niet zo indrukwekkend. Meer dan 4 miljoen Amerikanen namen dienst in het leger, maar slechts 2 miljoen doughboys (Amerikaanse soldaten) zijn naar Europa gekomen en nog niet de helft daarvan heeft effectief aan de strijd deelgenomen, meestal samen met Franse en Britse legers.

Links, de Indische oogarts vindt dat Wilson dringend een sterkere bril nodig heeft, want hij ziet wel de 14 kleine punten maar niet dat ene grote punt (het Indische verlangen naar onafhankelijkheid). Rechts, de drie koningen bieden Wilson hun kroon aan want ze beseffen ineens dat in Duitsland intussen alle vorsten hun kroon hebben verloren. Uit Jugend, München, december 1918 en januari 1919.

Het aantal gesneuvelde Amerikanen (53.000) ligt lager dan tijdens de Vietnamoorlog (er stierven bijna evenveel aan de Spaanse griep). Bovendien hadden de Amerikanen nauwelijks een wapenindustrie en konden ze niet zelf hun eigen troepen uitrusten. De doughboys droegen de bekende Britse platte helmen en gebruikten overwegend Franse kanonnen, vliegtuigen en tanks. Zelfs hun vervoer over de oceaan verliep overwegend op Britse schepen.

"Het jonge Amerika, de kampioen van het recht en de vrijheid". Uit La Baïonnette, Parijs, 19-12-1918.

Intussen wordt Wilson niet alleen de eerste Amerikaanse president die Europa bezoekt, maar ook de president die er het langst blijft. Omdat hij de vredesconferentie zo belangrijk vindt, is hij bereid maandenlang in Parijs te blijven en de Verenigde Staten vanop afstand te besturen. Uiteindelijk zal hij een half jaar wegblijven, op een paar weken in februari/maart 1919 na.

Dat het zolang duurt, is deels aan hemzelf te danken. Hij eist in het begin dat eerst alle aandacht naar de Volkenbond gaat.  Als er daarover een akkoord is, gaat hij even naar Amerika en als hij terugkomt – de conferentie is al twee maanden bezig - moeten de zware besprekingen nog beginnen: ingewikkelde discussies over grenzen, ontwapening, geld…   die al snel veel teleurstellingen veroorzaken.

Links, "als Duitsland heel braaf is wil Wilson voor het land wel een kerstman zijn" (Kladderadatsch, 1-12-1918). Rechts, " ter ere van Wilson hebben Lloyd George, Clemenceau en Poincaré een schilderij van de 14 punten laten maken, een veelkoppig monster" (Lustige Blätter,januari 1919).

Intussen is Wilson al veel minder populair. De vredesprofeet wordt meer en meer voorgesteld als een opdringerige zedenpreker. De publieke opinie begrijpt ook niet waarom hij al die tijd niet de slagvelden en getroffen gebieden van de oorlog gaat bezoeken. Wilson wil zich echter niet laten beïnvloeden door emoties bij het werk aan een vredesregeling.

Vermoedelijk gaat ook zijn gezondheid achteruit, waardoor hij wellicht niet altijd meer helder van geest is. Hij wordt steeds eigenzinniger. Zelfs zijn trouwe adviseur kolonel House valt in ongenade: Wilson praat niet eens meer met hem. 

Wilson met zijn medewerkers in het Parijse hotel Crillon, waar de Amerikaanse delegatie verbleef. Helemaal links kolonel House (NARA).

De Amerikaanse president heeft dan ook niet altijd antwoorden op de concrete problemen van de vredesconferentie voor staat. Soms moet hij aanvaarden dat wordt afgeweken van de grote principes die hij formuleerde. Zo aanvaardt hij dat de overwegend Duitstalige bevolking van Zuid-Tirol tegen haar wil bij Italië wordt ingelijfd, hoewel hij in zijn Veertien Punten gesteld had dat de grens met Italië volgens etnische criteria zou worden vastgelegd. Hij doet die toegeving om de zware Italiaanse aanspraken op de kust van Joegoslavië te counteren, maar het maakt hem er niet geloofwaardiger op.

Tijdens zijn bezoek aan Italië werd Wilson tot ereburgervan Rome benoemd (La Tribuna Illustrata, 19 tot 26 januari, 1919)

Bovendien is Wilson, net als alle Geallieerde leiders, fel anti-Duits. Voor hem hebben de Duitsers een grote schuld en moeten ze daarvoor boeten. De Verenigde Staten zullen trouwens op hun manier profiteren van de nederlaag van Duitsland. Zo worden de aanzienlijke Duitse eigendommen in Amerika geconfisqueerd, waaronder kostbare patenten van de Duitse chemische industrie. En de Duitse concurrentie in Latijns-Amerika is uitgeschakeld.

Links, "het geschenk van Wilson, vrede voor de wereld"; het kerstekind vraagt Wilson zorg te dragen voor zijn nieuwe bal, de wereld (Illustrierte Kronen Zeitung, Wenen, 25-12-1918). Rechts, Wilson als Jozef in de kerststal, de herders Poincaré, Clemenceau, Lloyd George en Orlando komen het kindje Jezus aanbidden (Kikeriki, Wenen, 22-10-1918).

Op 28 juni 1919 zet Wilson zijn handtekening onder het Verdrag van Versailles en keert diezelfde dag nog terug naar Amerika. Voorgoed. In de weken voor de ondertekening, het grote werk is dan voorbij, neemt hij nog de tijd voor een bezoek aan België, waar hij het frontgebied bezoekt en een eredoctoraat krijgt van de Leuvense universiteit.

Wilsons langdurig verblijf in het buitenland heeft zijn positie in de Verenigde Staten verzwakt. De republikeinse oppositie noemde het ongrondwettig en zelfs zijn medestanders in de Democratische Partij vinden dat niet verstandig. Te meer daar hij geweigerd heeft om republikeinen in zijn delegatie mee te nemen, hoewel de republikeinen de meerderheid in beide kamers van het Amerikaanse Congres hebben.

Jonge vrouwen strooien bloemen voor Wilson bij zijn aankomst in het Engelse Dover (NARA).

Wilson zal er uiteindelijk niet in slagen om het vredesverdrag, waar hij zelf zo voor geijverd heeft, te laten goedkeuren door de Amerikaanse Senaat en de Verenigde Staten zullen zelf geen lid worden van de Volkenbond. Dat is te danken aan zijn halsstarrigheid – hij wilde de Senaat geen enkele toegeving doen – plus het feit dat hij intussen een beroerte gekregen heeft en de rest van zijn regering bedlegerig is. Dat hij uiteindelijk nog de Nobelprijs voor de Vrede krijgt, zal een magere troost voor hem zijn.

Links, foto's van Wilson bij de Amerikaanse soldaten in Frankrijk op kerstdag 1918. Rechts, foto's van zijn bezoek aan Engeland, onder andere naast koning George V. Excelsior, Parijs, 26 en 29-12-1918.