25 tot 31 december 1944: generaal Patton redt Bastenaken

In deze reeks geven we elke week een overzicht van de belangrijkste gebeurtenissen in het laatste jaar van de Tweede Wereldoorlog.  In de Ardennen wordt de Duitse opmars gestopt en zelfs hier en daar teruggedrongen. En Léon Degrelle wordt ter dood veroordeeld... bij verstek. 

In de vooravond van 26 december – de duisternis was al ingetreden -  hebben Ame­rikaanse soldaten die op wacht stonden ten zuiden van Bastenaken, drie lichte Amerikaanse tanks opgemerkt.

Het was de voorhoede van de 4de pantserdivisie, die deel uitmaakt van het Derde Ameri­kaanse leger van generaal Patton. In nog geen vier dagen hebben de tanks de klus geklaard. De Duitsers, die de stad belegerden, waren verrast door de snelheid. 

Generaal McAuliffe op 29 december in Bastenaken. Foto bovenaan: de Amerikaanse Cobra King-tank die op 26 december als eerste Bastenaken bereikte.

Veel van de belegerde para's dachten dat ze Kerstmis niet zouden overleven. Maar hun geïmproviseerde verdedigingswerken hebben standgehouden. De 101ste Luchtlandingsdivisie onder generaal McAuliffe werd gesterkt door de hoop dat de tanks van Pattons leger niet ver meer waren.

In de kerstnacht ondergingen de belegerde Amerikaanse militairen en Belgische burgers een luchtaanval. Een verrassing, want het is voor het eerst dat de Duitsers vliegtuigen in de Ardennen inzetten.  Het hoofdkwartier van McAuliffe werd getroffen, net als een gebouw waar een veldhospitaal was ingericht en dat in brand vloog. Een Belgische verpleegster kwam om, net als 25 zwaargewonde Amerikanen die in hun bed verbrand raakten. 

Militairen van de 101ste Luchtlandingsdivisie in Bastenaken naast de lijken van hun kameraden die omkwamen bij het bombardement op kerstnacht.

Vroeg in de morgen van de 25ste begon een compleet Duits pantserkorps een aanval op de stad. Die kon worden afgeslagen na verwoede gevechten.

Intussen werden de belegerde troepen vanuit de lucht bevoorraad, wat het moreel zeker te goede kwam. Enkele Amerikaanse zweefvliegtuigen, met onder meer artsen en verplegers aan boord, konden in de buurt landen.  

C-47--vrachtvliegtuigen werpen voorraden af boven het belegerde Bastenaken.

De komst van Patton heeft de ergste nood gelenigd (de zwaargewonden zijn meteen weggevoerd met ambulances). De Duitsers zijn echter niet van plan Bastenaken op te geven. De verovering van de stad blijft essentieel om de verbindingen te verbeteren.

Nog op 28 december heeft een bijzonder zware aanval op Bastenaken plaatsgevonden. Daarbij zijn meer slachtoffers gevallen dan toen de stad was ingesloten. Maar de Amerikaanse troepen zijn dan ook zoveel sterker geworden. 

Generaal-majoor Maxwell Taylor, de eigenlijke bevelhebber van de 101ste Luchtlandingsdivisie, arriveert op 27 december in Bastenaken. De divisiecommandant was voor een vergadering in de Verenigde Staten toen het Ardennenoffensief losbrak en werd door McAufliffe vervangen. Taylor, die na de oorlog de hoogste militaire functies in zijn land zou krijgen, noemde zijn afwezigheid tijdens die cruciale periode zijn "grootste ontgoocheling" van de oorlog.

Bastenaken lijkt gered. Maar verder raken de Amerikaanse tanks voorlopig niet.

Op 30 december moest een verdere opmars naar het noorden – om Houffalize te bevrijden en de bulge af te snijden – worden afgebroken. De sneeuw en de koude hinderden en de Duitsers bieden hevige weerstand. Na de exploten van de voorbije dagen wordt het ook voor Pattons troepen te veel. 

Het verwoeste centrum van Bastenaken op 30 december. Op het (Amerikaanse) bord staat "Achtergelaten voertuigen zullen worden in beslag genomen door de militaire politie."

Duitsers in Ardennen teruggedreven

Het offensief van de Duitse legers in de Ardennen lijkt definitief gestopt. De geallieerden weten hen op verscheidene plaatsen terug te dringen.

Sinds kerstavond boeken de Duitsers nergens meer vooruitgang. De Duitse tanks lijden onder brandstoftekort. De transporten van de al schaarse voorraden benzine naar de frontlinies verlopen moeizaam, door gladde wegen en zeker door de geallieerde luchtaanvallen, want het weer is helemaal helder. 

Amerikaanse infanteristen in actie op 27 december.

Op kerstdag zijn de eerste geallieerde tegenaanvallen begonnen. De 2de Amerikaanse pantserdivisie omsingelde de 2de Duitse pantserdivisie bij Celles, de meest westelijke plaats die de Duitsers bereikt hebben.

De meer dan tachtig Duitse tanks zaten zonder brandstof en munitie. De 9de Duitse pantserdivisie en de Panzer-Lehr-Division probeerden hen nog te redden, maar na twee dagen moesten de 1500 omsingelde Duitsers bij Celles zich overgeven.

Daarmee lijkt de kans van de Duitsers verkeken om de Maas te bereiken. Ze stonden bij Celles op enkele kilometers van de Maas bij Dinant. 

Duitse krijgsgevangenen naast Amerikaanse Sherman-tanks.

De overige divisies trokken zich terug tot bij Rochefort. Maar ten noordoosten daarvan, vanuit Marche, voerden andere Amerikaans divisies een zware tegenaanval uit, die de Duitsers terugdreef.  Op de laatste dag van het jaar hebben ze zich ook uit Rochefort moeten terugtrekken.

De door de Duitsers gedreven aanvalswig in de Ardennen is in een week met twintig kilometer korter geworden. Bovendien is deze wig (die de Amerikanen de bulge of “puist” zijn gaan noemen)  intussen volledig omringd door een rij van Amerikaanse divisies, die overal nieuwe Duitse aanvallen tegenhouden of zelf in de aanval gaan.

Duitse pogingen om verder op te rukken langs de Ourthe of de Salm (een bijrivier van de Amblève) zijn helemaal mislukt.   

Dit alles was mogelijk dankzij massale geallieerde troepenverplaatsingen. Sinds de strijd begon zijn er meer dan 800.000 man naar de Ardennen gebracht. 

Amerikaanse infanteristen begeven zich voorzichtig door een straat van het dorpje Moircy, in de omgeving van Saint-Hubert.

Hitler wil van geen ophouden weten

Op kerstdag hebben zowel veldmaarschalk von Rundstedt (opperbevelhebber in het westen) als veldmaarschalk Model (bevelhebber van Legergroep B) er bij Hitler op aangedrongen om het offensief in de Ardennen stop te zetten.

De dag daarvoor had generaal von Manteuffel, wiens Zesde Leger nochtans het verst is gevorderd, dat al voorgesteld. 

Veldmaarschalk Model groet Hitler. Op de achtergrond veldmaarschalk Keitel, Hitlers voornaamste militaire medewerker.

De generaals hadden snel door dat het offensief mislukt is. Het Vijfde SS-Pantserleger, dat na 48 uur de Maas bij Hoei had moeten bereiken, is er zelfs niet in geslaagd Malmedy of Spa te veroveren en heeft Stavelot moeten opgeven.

De doelstellingen van het offensief zijn bij lange niet gehaald. Verder doorstoten naar Antwerpen is een totale illusie geworden. Zelfs Luik lijkt onbereikbaar. Door het heldere weer zijn de Duitsers bovendien overal het doel van geallieerde luchtaanvallen. Het risico bestaat dat ze worden ingesloten in het grote saillant dat gevormd werd. 

Duitse volksgrenadiers bij lijken van Amerikaanse soldaten in Honsfeld, in het begin van het offensief.

Op 28 december is Hitler enigszins bijgedraaid. Op een vergadering in zijn hoofdkwartier in het Taunusgebergte heeft hij toegegeven dat het offensief niet het verwachte resultaat heeft gehaald. Maar hij feliciteert zichzelf omdat het de aanvalsplannen van de vijand gedwarsboomd heeft.

De Führer én opperbevelhebber van de Wehrmacht wil nu dat zijn divisies in de Ardennen de geallieerden zoveel mogelijk bezighouden, zodat ze het moeilijk krijgen als er elders een nieuw Duits offensief begint. En daar is Hitler al aan bezig. 

Een Duitse mitrailleur in de Ardennen.

De hoerapropaganda rond de eerste successen in de Ardennen heeft wel een nieuw optimisme geschapen onder de Duitse militairen en burgers. Dat is het moreel onder de troepen ten goede gekomen. Maar dat optimisme blijkt al snel een illusie. Sommige soldaten geloofden dat ze tegen Nieuwjaar in Parijs zouden zijn! Anderen dachten dat ze door de Belgen zouden worden verwelkomd omdat ze hen van de “Anglo-Amerikaanse terreur” kwamen bevrijden.  

Degrelle ter dood veroordeeld

Een krijgsraad in Brussel heeft Léon Degrelle bij verstek tot de doodstraf veroordeeld. Hij verliest ook zijn Belgische nationaliteit als hij binnen de zes maanden geen verzet tegen het vonnis aantekent.

Degrelle, leider van de collaborerende partij Rex en SS-Obersturmbannführer, is schuldig bevonden aan liefst zeven aanklachten. Daaronder “het dragen van wapens tegen België en zijn bondgenoten”, “meewerken aan de omzetting van de wettelijke instellingen door de vijand”, samenzweren “met als doel een burgeroorlog uit te lokken” en het leiden van “gewapende bendes om openbare eigendommen te verkrijgen”…  

De rechters hadden maar een kwartier nodig om het vonnis vast te leggen. Een journalist van de socialistische krant Le Peuple merkte ironisch op hoe weinig belangstelling er was : “Twintig toeschouwers…, zes journalisten,… vijf advocaten…, drie rijkswachters; dat was heel het publiek  (…). Degrelle heeft echt alles verknald, zelfs zijn proces !”

Volgens het vonnis moet de veroordeelde in Sint-Gillis worden gefusilleerd, als hij ooit in handen van de Belgische overheid geraakt.  

Op 1 april 1944 mocht Degrelle voor de Brusselse beurs een defilé van zijn Waalse SS-troepen afnemen. Een eer die geen enkele andere collaborateur te beurt zou zijn gevallen. Ook zijn twee jonge kinderen waren aanwezig.

De laatste maanden verbleef Degrelle bijna voortdurend aan het Oostfront, waar hij aan het hoofd staat van de 28. SS-Freiwilligen-Panzergrenadier-Division Wallonien (de verre opvolger van het Légion Wallonië) , waar behalve Walen ook een aantal Franse en Spaanse SS-vrijwilligers toe behoren.

Voor zijn optreden in de gevechten in Estland eind augustus, kreeg hij van Hitler persoonlijk het Eikenloof bij zijn (al eerder verkregen) Ridderkruis van het IJzeren Kruis. Hij is één van de twee niet-Duitsers die deze uitzonderlijke onderscheiding ontvingen. 

Een van de laatste nummers van het rexistische blad L'Assaut, waarin de strijd van Degrelle en zijn Waalse vrijwilligers in de Waffen SS  wordt verheerlijkt.

Precies rond deze tijd is Degrelle opnieuw in België, zij het wel in het stuk van de Ardennen dat door de Duitsers werd heroverd. Op kerstdag was hij in Sankt Vith. In november is hij door de Duitse regering erkend als Volksführer der Wallonen

Naschrift: Degrelle zal in 1945 vluchten naar Spanje, waar hij tot aan zijn overlijden in 1994 zal blijven. Zijn doodstraf zal na 30 jaar  - eind 1974 – verjaren, zonder te zijn uitgevoerd. 

Boedapest omsingeld

Bijna twee maanden na de eerste aanval op Boedapest hebben twee Sovjetlegers rond kerstdag de Hongaarse hoofdstad volledig ingesloten.

In de stad zitten 800.000 burgers, naast 37.000 man Hongaarse en 33.000 man Duitse troepen. De Sovjettroepen zijn met meer dan 150.000.  Hitler heeft de Duitse bevelhebber, SS-Obergruppenführer Karl Pfeffer-Wildenbruch, uitdrukkelijk verboden te capituleren of uit te breken. 

De strijd nabij de Donau in Boedapest

Op 29 december begaven Sovjetofficieren zich met een witte vlag naar het hoofdkwartier van Pfeffer-Wildenbruch. Ze stelden een eervolle overgave voor, die werd afgewezen. Bij hun terugkeer werden ze in de rug beschoten, waarbij de delegatieleider werd gedood.

Toen drie andere Sovjet-onderhandelaars een paar uur later in een andere sector arriveerden, werden ze meteen neergeschoten.

De strijd in Boedepast

In het door het Rode Leger bezette Debrecen hebben de anti-Duitse Hongaarse partijen intussen een tegenregering gevormd onder generaal Béla Miklós. Die regering, die met Sovjetsteun het grootste deel van het land controleert, heeft op 28 december de oorlog verklaard aan Duitsland. 

Deze pro-Duitse affiche toont een Duitse en een Hongaarse soldaat met de roep: "Samen tegen het communisme".

De pro-Duitse regering van Ferenc Szálasi heeft Boedapest al een tijd verlaten. In de korte tijd dat ze het bestuur over de hoofdstad heeft uitgeoefend, heeft deze regering meer dan 10.000 Joodse inwoners doen vermoorden en nog eens 80.000 naar Auschwitz laten deporteren.

Churchill dwingt einde Griekse burgeroorlog af

Op 31 december heeft de Grieks-orthodoxe aartsbisschop Damaskinos van Athene de eed afgelegd als regent van Griekenland.

Aartsbisschop Damaskinos is voorzitter van een conferentie die een einde moet maken aan de feitelijke burgeroorlog tussen enerzijds het communistische partizanenleger ELAS en anderzijds de Griekse regering, de niet-communistische verzetsgroepen en de Britse troepen. 

Een hotel in Athene toont portretten van de geallieerde leiders Churchill, Stalin en Roosevelt met daarboven dat van de Griekse premier Georgios Papandreou. © IWM (NA 19709)

Dat gebeurde nadat de Britse premier Churchill en zijn minister van Buitenlandse Zaken Eden persoonlijk in Athene arriveerden. Churchill, die Griekenland tot "zijn" invloedssfeer rekent, heeft overleg gepleegd met alle partijen, ook de ELAS. Hij dreigde met een massale Britse invasie als de strijd niet stopt, maar zou ook toezeg­gingen hebben gedaan. Overigens is hij zelf in Athene aan een aanslag ontsnapt. Churchill en Eden zijn intussen alweer vertrokken. 

Chruchill bij zijn aankomst in Griekenland met de Britse kruiser Ajax. © IWM (A 26925)

Op de vredesconferentie kwam het tot een bestand, maar intussen is de strijd weer opgelaaid. De met Churchill gemaakte afspraken worden intussen wel uitgevoerd en er wordt over een nieuw bestand onderhandeld. 

Het regentschap van de aartsbisschop zal duren tot er een referendum plaatsvindt over de positie van de Griekse koning. Koning George II, die nog altijd in Egypte verblijft, zal intussen niet mogen terugkeren. Dat is een toegeving aan de communisten.

Veel Grieken verwijten de koning dat hij voor de oorlog een militaire dictatuur steunde. 

Aartsbisschop Damaskinos tussen Churchill (rechts) en Eden (links). © IWM (NAM 161)

Damaskinos werd aartsbisschop in 1941, kort nadat de Duitsers Griekenland bezetten. Hij kreeg veel achting doordat hij openlijk protesteerde tegen de wegvoering van de Griekse Joden, ook al dreigden de nazi’s hem te doden.  

Er was al eerder een plan om Damaskinos met het regentschap te belasten, maar George II verzette zich daartegen.  De koning oefende zijn persoonlijke invloed bij Churchill uit om dat plan te dwarsbomen. Met zijn bezoek is Churchill echter volledig bijgedraaid.  Hij vindt de aartsbisschop een geschikt figuur.