75 jaar geleden: Felle gevechten in de hel van Bastogne

Op 16 december 1944 zet het Duitse leger de tegenaanval in in de Ardennen, de laatste kans om het oorlogstij te keren. Vooral om Bastogne wordt hard gevochten, niet alleen tijdens de omsingeling van het stadje maar ook  lang nadien.

Op zondagochtend 7 januari 1945 zet het 513e Amerikaanse Regiment Parachutisten de aanval in. Door de dichte mist en de dwarrelende sneeuw is het zicht zeer beperkt. De artillerie heeft de Duitse linies overgoten met witte fosfor en hier en daar komen de para’s groepen "zwaar verbrande moffen" tegen. Door de hoge sneeuwbanken, opgeworpen door de ijskoude wind, loopt de opmars al spoedig vertraging op.

Een van de para’s van het regiment is de 19-jarige Fred Glavan. Fred is de op een na jongste van een gezin van 8 kinderen en de zoon van immigranten uit Slovenië die zich hebben gevestigd in het noordoosten van Minnesota waar veel ijzererts wordt gewonnen. In het stadje waar ze wonen, schraapt Freds vader zijn kost bij elkaar als mijnwerker en schoolconciërge. Drie broers van Fred vechten ook in Europa, twee anderen zijn naar de Stille Oceaan gestuurd. 

Twee maal Fred Glavan tijdens zijn opleiding, op de foto rechts heeft hij zichzelf met "me" aangeduid (collectie familie).

Fred en zijn kameraden vechten zich een weg naar een heuvelkam in het zicht van Flamierge. Wanneer het signaal wordt gegeven om de aanval voort te zetten, merken de Amerikanen al snel dat ze regelrecht een inferno in lopen. Op de helling is nauwelijks dekking en het enige steunvuur komt van een paar mortierteams.

Duitse tanks, artillerie en mitrailleurs hebben aan de mannen in hun donkere kleren, afgetekend tegen de sneeuw, een gemakkelijk doelwit. De ervaren Duitse sluipschutters zijn selectief en concentreren zich op manschappen met radio’s, bazooka’s en ander belangrijk materieel. Een van de vele mannen die sneuvelen diezelfde zondag is Fred Glavan. Hij komt om wanneer de kogel van een sluipschutter hem vol in de borst treft.

Soldaten van de 17th Airborne Division op weg naar de frontlijn in de buurt van Houffalize begin januari 1945.

Fred Glavan en zijn 513de Parachutisten behoren tot de 17e Amerikaanse Luchtlandingsdivisie, een divisie die nauwelijks bekendheid heeft in vergelijking met de 101e Luchtlandingsdivisie (101st Airborne Division) die iedereen associeert met de slag om Bastogne. Toch vormen de dood van Glavan en het wrede lot van zijn divisie, bijna twee weken nadat het beleg van Bastogne wordt opgeheven door generaal George S. Patton, nog altijd onderdeel van de grote slag om het Belgische stadje op de zuidflank van het Ardennenoffensief. 

Een officier van een identificatie-ploeg van het Amerikaanse leger onderzoekt de lichamen van gesneuvelde soldaten, zowel Amerikanen als Duitsers. Op 15 januari 1945 door de censuur vrijgegeven beeld, alleen de vermelding dat dit zich in de Ardennen afspeelde moest geschrapt worden.

Het belang van Bastogne

In 1944 is Bastogne niet meer dan een slaperig stadje met zo’n 4.000 inwoners. Maar voor de Duitse planners van het grote tegenoffensief op het westelijk front, dat van start zal gaan op 16 december 1944, is van meet af duidelijk dat het kruispunt van zeven wegen in de wouden van de Ardennen van cruciaal belang zal zijn.

Voor het 5. Panzerarmee van Hasso von Manteuffel en zijn speerpunt, de Panzer-Lehr-Division onder leiding van Fritz Bayerlein, is Bastogne na de start van het tegenoffensief onmiddellijk het hoofddoel. Als de Duitse troepen niet snel het verkeersknooppunt in handen hebben, dan dreigt hun bliksemcampagne richting Maas en de haven van Antwerpen hopeloos stoom te verliezen.

Dat mag in geen geval gebeuren, want Duits succes hangt volledig af van het verrassingseffect dat de sterke geallieerde legers, uitgerust door het onklopbare industriële apparaat van de VS, niet de minste tijd mag gunnen om te hergroeperen na de initiële aanval. Als Bastogne in handen blijft van de geallieerden, zo voorspelt Bayerleins korpscommandant, "dan zal die stad altijd een zweer blijven" in de vitale Duitse zuidflank.

De rode pijltjes geven de Duitse opmars weer van 16 tot 20 december, de oranje van 21 tot 24 december. De stippellijn geeft de maximale Duitse opmars weer tijdens het offensief.

In de loop van de eerste week van het Duitse offensief wordt Bastogne alleen maar belangrijker. Oorspronkelijk is het immers de bedoeling dat het meest noordelijke leger, het 6e SS-Pantserleger onder Sepp Dietrichs, de doorbraak gaat forceren richting Maas in de buurt van Elsenborn. Maar Amerikaanse troepen weten daar met de moed der wanhoop een stokje voor te steken in Krinkelt-Rocherath en Bütgenbach.

"Königs Tiger" tank van een SS Pantser Divisie in de Hoge Venen december 1944.

Het is generaal von Manteuffel die met zijn 5e Pantserleger een doorbraak forceert ten noorden en zuiden van Houffalize. Amerikaanse troepen bieden hevig weerstand in het verkeersknooppunt van Sankt Vith, op de noordflank van von Manteuffels doorbraak. Toch moeten ze zich daar uiteindelijk gewonnen geven en terugtrekken op 21 december 1944.

Alle ogen zijn nu gericht op Bastogne, het verkeersknooppunt op de zuidflank van de doorbraak, en de enige plaats waar de Amerikanen nog een obstakel kunnen blijven vormen om de Duitse opmars te vertragen.

Duitse soldaten in de aanval bij het begin van het offensief, in de verte brandende Amerikaanse voertuigen.
© IWM (EA 48006)

Nuts!

De Amerikaanse soldaten in Bastogne stellen niet teleur. Er zal na de oorlog heel wat inkt vloeien over de troepen van de 101st Airborne Division in het iconische Belgische stadje. Zij en hun commandant, generaal Anthony McAuliffe, worden bewierookt.

Terecht, want het was een huzarenstukje om de parachutisten met vrachtwagens snel helemaal vanuit de Champagnestreek Bastogne binnen te loodsen, om ze vervolgens net op tijd te laten ingraven en de tanks van Bayerleins Panzer Lehr-Division de toegang te doen ontzeggen. 

Een soldaat van de 101st Airborne Division, bewapend met een bazooka,  houdt de wacht langs een invalsweg naar Bastenaken (NARA).

McAuliffes bondige en enigszins cryptische reactie op de Duitse vraag om zich over te geven met zijn troepen op 22 december 1944 wordt zowat het symbool van alles waar de Amerikanen voor staan tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Het legendarische "Nuts!" en de redding door de al even legendarische generaal Patton en zijn 3e Amerikaanse Leger op 26 december 1944 zijn voor veel historici de orgelpunten van de slag om Bastogne.

Rechts, generaal Anthony McAuliffe. Links het krantje dat met kerst onder de soldaten in Bastenaken werd verspreid, waarin het verhaal van het Duitse ultimatum en het "nuts"-antwoord (bijna helemaal onderaan) wordt verteld.

De échte "Band of Brothers"

Toch laat zorgvuldig onderzoek zien dat het niet alleen de 101e Luchtlandingsdivisie is die Bastogne weet te verdedigen tegen de Duitse stormram in december 1944. De para’s van McAuliffes Screaming Eagles vormen zonder enige twijfel de ruggengraat van het verzet. En dat ondanks het feit dat ze halsoverkop, en zonder voldoende uitrusting en winterkledij, worden weggerukt van de rust in Frankrijk die ze dringend nodig hebben na de zware gevechten in Operatie Market Garden van september tot november 1944.

Maar de relatief licht bewapende para’s weten anderzijds het hoofd maar net boven water te houden in het omsingelde Bastogne tot 26 december 1944, omdat ze steun krijgen van heel wat andere wapenbroeders die vaak onderbelicht blijven in de traditionele geschiedschrijving van de slag. 

Militairen van het 630th Tank Destroyer Battalion die hun voertuigen zijn kwijt geraakt hebben zich in de omgeving van Wiltz  ingegraven als infanteristen (NARA).

Zo slippen er, nog juist voor het net zich sluit rond Bastogne, onder andere de volgende troepen binnen: een regiment van de 10e Amerikaanse Pantserdivisie, het 705e Tankvernietigingsbataljon en verscheidene zware artillerie-eenheden (waaronder zwarte troepen die al helemaal geen aandacht hebben gekregen).

Bovendien speelt de geallieerde luchtmacht niet alleen een cruciale rol in de bevoorrading, maar ook bij het bestoken van Duitse aanvallen tijdens het beleg. Het is enkel dankzij die gecombineerde wapens dat de mannen van de 101st Airborne Division alle Duitse aanvallen weten af te slaan, sommige bijna in het zicht van de donkere kelder waar zich het hoofdkwartier van McAuliffe bevindt.

Bastenaken was helemaal omsingeld door de Duitsers van 21 tot 26 december. Geallieerde vliegtuigen dropten munitie en medicijnen boven Bastenaken vanaf 23 december, toen het weer verbeterde (NARA).

"Waarom hij?"

De dood van de 19-jarige Fred Glavan op 7 januari 1945 in Flamierge, een dorpje juist ten westen van Bastogne, laat meteen ook zien dat de gevechten rondom de stad nog lang na de komst van Patton voortduren in volle hevigheid. Ook dat is iets dat in de traditionele geschiedschrijving vaak over het hoofd wordt gezien.

Amerikaanse infanteristen nemen posities in aan de frontlijn buiten Bastenaken in de richting van Amonines, 4 januari 1945 (NARA).

In de dagen onmiddellijk na de opheffing van het beleg op 26 december 1944 weigert Hitler te aanvaarden dat Bastogne verloren is. Talrijke eenheden, zowel pantser als infanterie, en zowel Wehrmacht als Waffen SS, worden tegelijk vanuit het westen en het oosten in de strijd geworpen met de bedoeling de smalle Amerikaanse navelstreng die Pattons Derde Leger verbindt met Bastogne, door te snijden.

De strijd vindt plaats in temperaturen die snel zijn gedaald en in sneeuwstormen die eerder doen denken aan het Oostfront. Door de bittere kou blokkeren de geweren, zodat de mannen "handgranaten gebruiken om onderdelen los te kloppen en erop pissen". De gevechten zijn nu aan beide kanten wanhopig en almaar brutaler. "Het lijkt wel de Apocalyps", observeert een dorpeling ten westen van Bastogne. "Er staat geen boom meer overeind, niet één gebouw, niet één huis."  

Tanks van het Amerikaanse 37e Tank Bataljon klaar om inde aanval te gaan, 14 januari 1945 (NARA).

Zodra Patton de corridor heeft veilig gesteld, lanceert hij begin januari 1945 vanuit Bastogne in diezelfde vreselijke weersomstandigheden zijn eigen tegenoffensief. Bedoeling is nu halverwege de salient, in Houffalize, contact te maken met de geallieerde troepen uit het noorden onder leiding van de Britse veldmaarschalk Montgomery.

In de gevechten die volgen wordt nog weinig medelijden getoond. In een kelder in Mageret, ten oosten van Bastogne, toont een zwaargewonde Duitse Waffen SS’er aan enkele Belgen een foto van Hitler. “Als ik sterf”, fluistert hij hen toe, “dan sterf ik voor hem.” 

Burgers die niet op tijd zijn kunnen vluchten moeten zich wekenlang schuil houden in kelders en grotten (NARA).

In Flamierge, ten westen van Bastogne, werpt ijzervreter Patton Fred Glavan en de onervaren 17e Luchtlandingsdivisie in de strijd omdat hij geen andere reserves meer heeft en koppig weigert de Duitsers ademruimte te geven. Het kost Fred Glavan het leven na minder dan een week aan het front. Een van zijn schoonzussen stuurt het treurige bericht van zijn dood naar zijn vijf broers op de verre gevechtsterreinen van de wereldoorlog. "Ik zal nooit meer dezelfde zijn", antwoordt een verdrietige broer, een tankcommandant op de Filippijnen. "Waarom hij?"

Een Amerikaanse jeep rijdt het verwoeste Houffalize binnen, een dag nadat de stad heroverd is (NARA).

Op 16 januari 1945, een maand na de start van het Duitse offensief, schudden de geallieerden elkaar eindelijk de hand in Houffalize. Het totale aantal verliezen in en rondom Bastogne wordt geschat op 20.000 Amerikanen en 25.000 Duitsers. Het duurt tot de allerlaatste dagen van januari 1945 vooraleer de geallieerden al het in december 1944 door de Duitsers ingenomen gebied heroveren.

Vier leden van een verkenningseenheid van het 3e Amerikaanse leger nog in actie in Malscheid in de Hoge Venen op 29 januari 1945. Volgens de uitleg bij de foto rennen ze om niet geraakt te worden door een Duitse sluipschutter (NARA).

Meest gelezen