Mythes en misvattingen van de Tweede Wereldoorlog : Erwin Rommel, de grootste Duitse generaal?

Op 14 oktober 1944 werd veldmaarschalk Rommel door Hitler gedwongen een einde aan zijn leven te maken. Dat maakte de mythe rond de "Woestijnvos" compleet. Rommel, een militair genie, was als slachtoffer van de nazi's ook een "goede" Duitse generaal. Een mythe die doorbroken is. 

Erwin Rommel is de meest populaire Duitse generaal, misschien zelfs de bekendste generaal uit de Tweede Wereldoorlog. Hij was ongetwijfeld een uitzonderlijk bevelhebber. Hij maakte ophef door in mei 1940 met zijn pantsertroepen bliksemsnel langs de Ardennen door te stoten tot de Kanaalkust. Maar de generaal werd vooral beroemd door jarenlang de Britten in de woestijnen van Libië en Egypte het vuur aan de schenen te leggen.

Hij was een charismatisch aanvoerder, die zijn manschappen wist te begeesteren. Ook bij de vijand was hij gerespecteerd voor zijn ridderlijk gedrag en de wijze waarop hij krijgsgevangenen behandelde.

Rommel was een atypische Duitse generaal, geen telg uit een adellijke Pruisische officierenfamilie, maar de zoon van een wiskundeleraar uit Zwaben (Zuid-Duitsland). Hij had een kleine gestalte, was geen atletisch type en miste de Duitse stijve kadaverdiscipline. 

Wellicht de eerste foto waarop Rommel samen met Hitler staat. Bij een bezoek van Hitler aan Goslar in 1934. Kapitein Rommel (links vooraan) is aanwezig bij het schouwen van de erewacht. (Bundesarchiv)

In de Eerste Wereldoorlog viel de jonge luitenant Rommel op door zijn moed en leiderschap. Hij hanteerde het tactische principe dat hem beroemd zou maken:  bij de aanval moet de aanvoerder vooraan staan. Op die wijze behaalde hij grote successen, vooral in de slag bij Caporetto (1917), waarvoor hij de orde Pour le Mérite ontving. Dat tactisch leiderschap zou hij later toepassen als bevelhebber van pantsertroepen.

Ten slotte was hij betrokken bij de samenzwering tegen Hitler, waardoor hij gedwongen werd een einde aan zijn leven te maken. Dat maakte hem een martelaar van het naziregime en vervolledigde zijn imago van “goede” Duitse generaal. Een imago dat later in vraag is gesteld. 

Rommels boek "Infanterie greift an" (De infanterie valt aan) werd een bestseller.  Op de foto draagt hij de "Pour le Mérite" rond de hals.

De lieveling van Hitler

Niemand heeft meer voor Rommels carrière gedaan dan Adolf Hitler.  De Führer was een van de vele enthousiaste lezers van Rommels in 1937 verschenen oorlogsmemoires “Infanterie greift an”. Rommel stuurde hem trouwens een gesigneerd exemplaar van zijn boek en kreeg in ruil een gesigneerd exemplaar van Mein Kampf. Zo werd Rommel commandant van Hitlers lijfwacht.

Het was door de gunst van Hitler dat hij in 1940 generaal werd zonder het gepaste diploma daarvoor te hebben gehaald. Bovendien kreeg hij meteen het commando over een pantserdivisie, hoewel hij nooit eerder tanks had aangevoerd. Zijn collega’s toonden dan ook enige minachting voor die “lieveling van Hitler”.

Zijn briljante resultaten als pantsergeneraal deed het enthousiasme bij Hitler alleen maar toenemen. Tegen de wil van de legerleiding in plaatste de Führer hem aan het hoofd van het Afrikakorps in Libië. Hij ontving nog meer bevorderingen en onderscheidingen tot hij na de verovering van Tobroek in Libië (juni 1942) de jongste veldmaarschalk van het Duitse leger werd.  

Links: Rommel met zijn medewerkers in de woestijn. Rechts: Rommel bij een inspectie van de Atlantikwall aan de Belgische kust.

Rommels exploten in Noord-Afrika werden door de nazipropaganda opgehemeld, zeker toen de Duitsers elders niet zoveel succes meer konden boeken. Zijn bijnaam “Woestijnvos” past hierin. Zo belangrijk was hij voor de propaganda, dat hij in maart 1943 Noord-Afrika moest verlaten, toen zijn troepen ingesloten raakten en capitulatie onvermijdelijk werd. De held Rommel mocht zeker geen krijgsgevangene worden. 

Vanuit het tegenkamp kwam het respect vooral van de Britten. Rommel werd voor Groot-Brittannië een geduchte vijand toen hij in 1942 dreigde Egypte te veroveren en het Suezkanaal af te sluiten.  Niemand minder dan Churchill noemde hem toen een “buitengewoon stoutmoedig en slim tegenstander”.

Rommel met zijn staf tijdens de woestijnoorlog in 1942

Uiteindelijk werd Rommels opmars bij El Alamein tegengehouden door een Brits leger onder generaal Sir Bernard Montgomery. Die nederlaag kwam er vooral omdat Rommel niet de versterkingen had gekregen waar hij om gevraagd had. Voor Hitler was de strijd in Afrika immers niet prioritair : wat telde was de oorlog in Rusland.  

Voor de Britten was El Alamein de eerste grote overwinning te land tegen de Duitsers, iets wat ze niet verzwegen. Montgomery's overwinning werd des te belangrijker omdat hij een genie als Rommel had verslagen… 

Rommel (midden) naast Hitler terwijl deze in september 1939 begroet wordt door "Volksduitsers" in het zopas veroverde Polen (Bundesarchiv)

Groot tacticus, matig strateeg

Was Rommel zo’n genie? Militaire historici vinden hem een briljant tacticus, wellicht de beste van het Duitse leger. De manier waarop hij op het slagveld van het terrein gebruik kon maken, elke mogelijkheid tot verrassing uitbuitte en zijn eigen troepen begeesterde, was een voorbeeld voor anderen.  

Maar een groot tacticus is nog geen goed strateeg. Rommel had zoals gezegd geen generaalsopleiding gevolgd. Zijn theoretische kennis van strategie, het voeren van oorlog op grote schaal, was daardoor beperkt. Hij had niet het strategische inzicht van Duitse generaals als Erich von Manstein en Heinz Guderian, die de grote veldtochten planden. Hij was met andere woorden een geniaal improvisator, maar geen planner.

Volgens kenners heeft Rommel geluk gehad dat hij zijn talenten vooral in een woestijnoorlog kon beoefenen, waar relatief kleine legers op een heel bijzonder terrein opereerden. Als hij in Rusland had moeten vechten, zou hij het wellicht niet beter gedaan hebben dan andere Duitse generaals, die daar verschrikkelijke nederlagen leden.  

Rommel inspecteert de Atlantikwall in Frankrijk in mei 1944, kort voor de landing in Normandië (Bundesarchiv)

Propere handen ?

Rommel wordt vaak voorgesteld als de Duitse generaal die nooit oorlogsmisdaden beging. Zo weigerde hij in de woestijnoorlog Franse krijgsgevangenen te doden. Hitler had dat nochtans bevolen omdat hij de  “Vrije Fransen” niet als een regulier leger beschouwde. 

Maar ook die propere handen zijn het gevolg van de omstandigheden. In Rusland hebben de Duitse bevelhebbers op grote schaal burgers gedood en dorpen platgebrand, om van de massamoorden op de joden te zwijgen. Ze voerden daarbij meestal bevelen van hogerhand uit. Zou Rommel anders kunnen hebben handelen? In Noord-Afrika had hij een grote autonomie en was er geen reden om zo tegen de lokale bevolking op te treden (ook al omdat veel Arabieren de Duitsers als bevrijders beschouwden).

Overigens stond er in het spoor van Rommels leger wel degelijk een SS-commando klaar om op te treden tegen de Egyptische joden…

Rommel bij Britse krijgsgevangenen in het door hem veroverde Tobroek in Libië(1942, Bundesarchiv)

Blijft de vraag naar Rommels houding tegenover het naziregime.  Zoals menig beroepsofficier beschouwde hij zich als een militair die niet aan politiek deed.

Hij was echter heel ambitieus, een echte carrièrist, die niet aarzelde zijn manschappen op te offeren voor zijn eigen roem.  Hij had er geen probleem mee dat hij in de propaganda als de ideale nazigeneraal werd voorgesteld. Zelf was hij geen antisemiet, maar hij wist wat er met de joden gebeurde. Het huis waar hij de laatste periode van zijn leven woonde, was eerder een joodse kostschool geweest. Hij nam er zijn intrek een jaar nadat de kinderen waren gedeporteerd. 

De begrafenis van Rommel op 18 oktober 1944.  Doordat zijn ware doodsoorzaak geheim werd gehouden, profiteerde het naziregime ook na zijn gedwongen zelfmoord van zijn populariteit.  (Bundesarchiv)

Er is geen twijfel dat hij Hitler aanvankelijk bewonderde. Die bewondering kreeg knauwen toen Hitler zich als opperbevelhebber steeds onredelijker begon te gedragen. Na de nederlaag bij El Alamein eiste Hitler dat zijn troepen in Afrika zouden standhouden zonder te wijken. Rommel lapte dat bevel aan zijn laars en trok zich 3000 km terug, tot in Tunesië. Sindsdien waren hij en Hitler het voortdurend oneens. Maar zeker na de landing in Normandië vond hij het onaanvaardbaar en onbegrijpelijk dat Hitler de oorlog nog wilde voortzetten.  

Uiteindelijk werd hij op 14 oktober 1944 gedwongen gif in te nemen omdat hij aan het complot tegen Hitler zou hebben meegedaan. In hoeverre hij daarin echt betrokken is geweest, blijft omstreden. Vast staat dat de samenzweerders Rommel voor hun zaak wilden winnen en dat enkele officieren, in de eerste plaats zijn rechterhand generaal Hans Speidel, hem benaderd hebben. Rommel zou aanvaard hebben, maar had bezwaren tegen het plan om Hitler te vermoorden.  Met de bomaanslag van 20 juli 1944 had hij dan ook niets te maken.

Na de oorlog zou Speidel de eerste opperbevelhebber worden van het nieuwe West-Duitse leger, de Bundeswehr. Speidel deed zijn best om Rommels rol in het verzet tegen Hitler belangrijk te maken en zo zijn troepen een voorbeeld van de “goede” Duitse generaal te geven. Het nieuwe, democratische Duitse leger had daar dringend behoefte aan… 

Veldmaarschalk von Rundstedt houdt als "eerste officier van de Wehrmacht" een toespraak bij de uitvaartplechtigheid van Rommel. Of von Rundstedt op de hoogste was van zijn ware doodsoorzaak, is niet duidelijk. (Bundesarchiv)