75 jaar geleden: het drama van het Franse verzet in het bergmassief van de Vercors

De  geallieerde landing in Normandië ging in Frankrijk gepaard met een opstand van het verzet, in de veronderstelling dat het uur van de bevrijding geslagen had. Een pijnlijke illusie. Zeker in het bergmassief van de Vercors, waar enkele weken een "vrije republiek" bestond, gevolgd door een bloedbad. 

Er wordt veel aandacht besteed aan de rol die het Franse verzet speelde bij de geallieerde landing in Normandië. Verzetsgroepen, die door “persoonlijke boodschappen” van de BBC-radio waren verwittigd, saboteerden op grote schaal de spoorlijnen en telefoonverbindingen rond Normandië. Ze hielpen ook parachutisten en dienden als gids voor de gelande troepen.

Minder bekend is dat het verzet toen zowat overal in Frankrijk in actie kwam. Voor D-day riep generaal Eisenhower op tot een opstand over het hele grondgebied. Bedoeling was de Duitsers de aandacht af te leiden van de eigenlijke landing.

Die afleiding lukte wel, maar de acties van het verzet zelf hadden veel minder succes. Buiten de omgeving van Normandië ondervonden de spoor- en andere verbindingen weinig hinder. Daarnaast voerden verzetsgroepen guerrillagevechten tegen de bezettingstroepen of begonnen ze op eigen houtje sommige streken te bevrijden, meestal met rampzalige gevolgen.

Al op 10 juni, nauwelijks 4 dagen na D-day, beval de geallieerde legerleiding de gevechten te stoppen, maar dat was gemakkelijker gezegd dan gedaan. Eenmaal in actie getreden konden of wilden de meeste verzetsstrijders niet zomaar ophouden. Het overkoepelend verzetsorgaan COMAC riep op 21 juni zelfs op om de strijd op te voeren. 

Frankrijk telde op dat moment mogelijk 400.000 georganiseerde résistants, waarvan zowat een kwart leefde in het maquis, op afgelegen plekken in weinig toegankelijke streken.

Velen onder hen waren jonge mannen, die al een hele tijd ondergedoken leefden om te ontsnappen aan de verplichte arbeid in Duitsland en die popelden van ongeduld om in actie te schieten. De landing in Normandië was voor hen het begin van een algemene bevrijdingsstrijd. Die zou snel uitlopen in een pijnlijke illusie. 

Collection ANPCVMV-FA

Een natuurlijke vesting

De Vercors ligt op de meest westelijke rand van de Alpen. Het is een 60 kilometer lang bergmassief in de zuidoostelijke departementen Isère en Drôme. Een afgelegen, dunbevolkt gebied dat, afgegrensd door steile rotswanden en enkel bereikbaar door bergpassen, vrijwel een natuurlijke vesting vormt.

Al in de eerste oorlogsjaren zochten veel vluchtelingen, zoals Polen en Joden, er een onderkomen, onder meer in de hotelletjes die in vredestijd voor de wintersport dienden. Later ontstonden er clandestiene kampen waar honderden werkweigeraars een onderkomen vonden. De plaatselijke bevolking zorgde voor bevoorrading. 

Maquisards uit kamp C2 in de Vercors in rustige tijden Collection ANPCVMV-FA

Toen de Duitsers in 1943 het zuidoosten van Frankrijk bezetten (eerder stond het onder Italiaanse bezetting) was het verzet er al helemaal georganiseerd. Er was een netwerk waar zowel de  maquisards als bewoners van de dorpen toe behoorden, met contacten met de naburige grote stad Grenoble. Via de lucht waren wapens aangevoerd en legerofficieren met ervaring in de bergen zorgden voor een omkadering.

De bezetter liet zich er weinig zien. In de eerste maanden van 1944 traden Duitse troepen en de collaborerende Milice française  wel enkele keren hard en repressief op. De spanning steeg. Toen de verschillende verzetsgroepen bericht kregen om tot actie over te gaan, lag een plan klaar voor de bevrijding van de Vercors. Een plan dat goedgekeurd was door de regering-de Gaulle in Algiers. 

De “vrije republiek”

Links: affiche waarin het herstel van de republiek in de Vercors wordt aangekondigd. Alle decreten van "Vichy" worden afgeschaft (Musée de la Résistance et de la Déportation de l'Isère) . Rechts: verzetsleider Yves Farge tijdens een toespraak op 14 juli in Die, een stadje even ten zuiden van de Vercors. dat zich ook heel even als bevrijd beschouwde.  (AERD, collections Michel Tallon et Albert Fié ) )

Op 9 juni sloten de verzetsgroepen alle toegangswegen naar het bergmassief af. Vanaf toen beschouwden ze de Vercors als een bevrijd gebied: de “vrije republiek van de Vercors”.

Een Comité van Nationale Bevrijding nam het bestuur over en op 3 juli kwam Yves Farge, het hoofd van het verzet van de hele regio (met de titel “commissaris van de Republiek”), er plechtig het herstel van de Franse Republiek proclameren. Symbolisch belangrijk, want het collaborerende Vichy-regime had die benaming afgeschaft, net als de republikeinse symbolen en waarden. 

De vlag van de "vrije republiek van de Vercors", met het Lotharings Kruis (symbool van de Vrije Fransen) en het V-teken .

Op 13 juni werd boven de bergwand nabij het dorp Saint-Nizier een enorme vlag van de “vrije republiek” uitgehangen, die honderden meters lager in het nabije Grenoble goed zichtbaar was. Twee dagen later klommen Duitse troepen naar Saint-Nizier om die provocatie ongedaan te maken. Het dorp werd daarbij in brand gestoken.

Daarmee hadden de Duitsers vaste voet op het plateau en was er een bres in de vesting. De verzetsgroepen concentreerden zich nu in het ontoegankelijke zuiden van het massief. 

"Hier begint het land van de vrijheid". Dit bord zou aan de ingang van de bevrijde Vercors hebben gestaan. In werkelijkheid werd het bedacht door regisseur Jean-Paul Le Chanois toen die in 1945 de film 'Au coeur de l'orage' over de gebeurtenissen maakte. (Musée de la Résistance, de Vaissieux)

Intussen legden de verzetsstrijders landingsterreinen aan. Er waren immers toezeggingen van de regering in Algiers dat er versterkingen zouden worden gestuurd. Dat gebeurde niet. De versterkingen waren pas voorzien bij een geallieerde landing in Zuid-Frankrijk.

Wel wierpen geallieerde vliegtuigen containers met wapens, munitie en ander materieel uit.

Op 14 juli – de Franse nationale feestdag - waren er massale droppings (operatie “Cadillac”) boven de Vercors en andere streken waar het maquis actief was. Helaas verschenen er rond die tijd ook Duitse vliegtuigen, die de dorpen Vassieux-en-Vercors en La Chapelle-en-Vercors, de voornaamste centra van het verzet, bombardeerden. 

Geallieerde droppings boven de Vercors.  De foto rechts is genomen in het dorp Vassieux op 14 juli.

Het Duitse leger nam maatregelen om een einde te maken aan de opstand. Eerst werd het massief systematisch omsingeld. Op 21 juli volgde dan een frontale aanval. Duitse troepen beklommen de bergpassen.

De dag daarop landden Duitse zweefvliegtuigen op… het voor de geallieerden aangelegde landingsterrein vlakbij Vassieux.

Wrak van een Duits zweefvliegtuig nabij Vaisieux Collection ANPCVMV-FA

Tweehonderd Duitse soldaten vielen Vassieux aan. Het dorp werd tot puin herleid. 72 inwoners werden gedood en 41 gedeporteerd. 

Daarmee was de “vrije republiek” voorbij. De maquisards waren te zwak bewapend om het tegen de Duitse troepen uit te houden.  

Links de ingang van de Grotte de la Luire. Rechts : foto van de grot, op 23 juli, wanneer er gewonden van de maquis worden verzorgd. Vier dagen later zouden de gewonden die niet konden worden weggevoerd, door de Duitsers worden afgemaakt. (Musée de la Résistance de Vassieux)

Van de zowat 4000 verzetslieden wist de meerderheid te ontsnappen.  In totaal werden er meer dan 600 gedood, naast 200 ongewapende burgers.  Een aantal gewonde maquisards die in een grot moesten worden achtergelaten, werden ter plekke gedood. 

Bovendien werden er 673 huizen verwoest. Langs Duitse kant vielen er officieel 65 doden, de meesten in zweefvliegtuigen die crashten. 

Het verwoeste Vassieux-en-Vercors  (Association des Pionniers du Vercors)

Nutteloos

De opstand van de Vercors werd een fiasco, ook al omdat het grootste deel van Frankrijk toen nog onder Duitse controle stond. De geallieerden zaten nog altijd vast in Normandië. Pas in augustus zouden ze uitbreken. Toen zou ook de langverwachte landing in de Provence plaatsvinden. 

Soms is gezegd dat het optreden van het verzet niet nutteloos was, dat het de verdienste had Duitse troepen vast te houden die elders niet konden worden ingezet, ja zelfs dat er troepen van het front in Normandië moesten worden weggehaald. Dat blijkt niet te kloppen, ook niet wat de Vercors betreft. 

De ruïnes van La Chapelle-en-Vercors

In totaal zouden de Duitsers een 10.000 man hebben ingezet in en rond de Vercors, maar slechts een klein deel daarvan nam effectief aan de gevechten deel. Ze kwamen van een Alpendivisie die in de streek was gelegerd en precies de opdracht had het verzet te bestrijden.  

Ook elders liepen bevrijdingsacties door het verzet meestal op een fiasco uit, zij het op kleinere schaal.

Op 8 juni bevrijdde het verzet Tulle, de hoofdstad van de Corrèze. Maar de dag daarop heroverden eenheden van de beruchte SS-divisie ‘Das Reich’ de stad en richtten er een bloedbad aan. Elders werd de opstand meestal vanaf het begin in de kiem gesmoord.

Een uitzondering is het stadje Mauriac in de Cantal, dat vanaf 19 juni in handen van het verzet was. De bevrijde stad (soms aangeduid als de "republiek Mauriac") bleef vrij tot de komst van de geallieerde legers in augustus.