75 jaar geleden: Meensel-Kiezegem, triest hoogtepunt van een gewelddadige zomer

De maanden voor de bevrijding in 1944 waren in bezet België zeer gewelddadig. Een van de trieste hoogtepunten waren de twee razzia’s door Duitsers en Vlaamse collaborateurs in de Hagelandse gemeente Meensel-Kiezegem, begin augustus 1944. Alles samen kostten die uiteindelijk aan bijna 70 mensen het leven.

Dit is een bijdrage van Bert Cornelis; hij is historicus en publiceerde vorig jaar "De zaak van de zwarten. Een kasteelgijzeling uit de Tweede Wereldoorlog". Eindredactie: Jan Ouvry

De zomer van 1944 was in bezet België zeer gewelddadig. Al voor de landing van de geallieerden in Normandië dreef het verzet zijn acties op en pleegde ook meer moordaanslagen tegen de Duitse bezetter en vooral tegen zijn Vlaamse en Waalse medestanders. Die laatsten lieten alle remmen los en reageerden willekeurig, meedogenloos en extreem gewelddadig. 

Pamflet verspreid in Tienen en omgeving in augustus 1944 door een met de Duitsers collaborerende organisatie. De "anti-terroristen" laten weten: "er zal hard en ongenadig toegeslagen worden ... wat het ook aan slachtoffers kosten moge" (bron stadsarchief Tienen).

In Wallonië is het bekendste drama dat van Courcelles bij Charleroi. Na de moord op de rexistische burgemeester van Charleroi op 17 augustus vermoorden leden van rexistische milities acht mensen uit wraak. De ochtend nadien schieten zij 19 gijzelaars in koelen bloede neer. De slachtoffers zijn vrij willekeurig gekozen uit de plaatselijke burgerij: een pastoor, dokters, architecten, advocaten, politiemannen ... De rexisten hebben het over een daad van “revolutionair geweld” tegen de heersende klasse, die aan de kant van het verzet staat. 

Pierre Harmignie, pastoor-deken van Charleroi, een van de vermoorde gijzelaars in Courcelles, en de gedenkplaat aan het huis waar het drama plaatsvond.

Meensel-Kiezegem, een rustig dorp …

In Vlaanderen is vooral het drama van Meensel-Kiezegem bekend. Tijdens de oorlog is het geen uitgesproken zwarte of witte gemeente. In Meensel wonen enkele verzetslui, in Kiezegem sympathiseren er meer met de Duitsers. Maar ze laten elkaar met rust.

Tot een paar verzetslieden worden opgepakt en na zware martelingen door de Duitse politiedienst Gestapo gaan praten: het blijkt dat het verzet actief is in Meensel-Kiezegem. Het dorp met amper 550 inwoners komt in het vizier. De Gestapo maakt een uitgebreid rapport met de getuigenissen van opgepakte verzetslui, maar doet (voorlopig) niets. Tot de dag waarop een collaborateur wordt vermoord.

Het rustige dorpsplein van Kiezegem (bron: Museum 44 Meensel-Kiezegem).

Een ongelukkige ontmoeting

Op 30 juli 1944 trekt de 22-jarige Gaston Merckx, een heel ver familielid van wielerlegende Eddy Merckx (zijn ouders zaten wel in het verzet), met drie vrienden naar de kermis in een naburig dorp. De zoon van boer Remi Merckx is sinds 1942 lid van de collaborerende militie de Vlaamse Wacht, zo ontsnapt hij aan de verplichte arbeid in Duitsland.

Diezelfde zondag, op de middag, vertrekken drie jonge verzetslui, twee mannen en een vrouw, met de fiets vanuit Leuven. Het drietal behoort tot de ‘Gewapende Partizanen’, een communistische verzetsbeweging, en heeft geen banden met Meensel-Kiezegem. De twee groepjes kruisen elkaar, geheel toevallig voor zover bekend.

Wapenopslagplaats van de Gewapende Partizanen. De verzetslui hadden in de omgeving van Meensel-Kiezegem 2 mitrailleurs opgehaald en gingen ook een mogelijke locatie voor een wapendropping verkennen (foto Louis Van Brussel, bron Soma).

Vanaf dan zijn er verschillende versies. Volgens de verzetslui spreekt Merckx hen aan: “Ik ken u niet. Wat doen jullie hier?” En verder: “Ik ben van de Gestapo. Toon me uw papieren!”. Een van de partizanen vraagt: “Wie zijt gij?”. Merckx trekt zijn wapen en wil schieten, maar zijn wapen hapert. Een partizaan haalt zijn wapen boven en schiet. Merckx gaat lopen en verstopt zich achter een grote stapel pas geoogst graan. De partizaan schiet nog enkele keren. Merckx wil terugschieten maar zijn wapen blokkeert opnieuw. Hij loopt daarop verder het veld in en dit keer treft de partizaan raak. 

In de uitzending van Maurice De Wilde over Meensel-Kiezegem uit 1988 vertelt partizanenleider Louis Van Brussel de versie van de verzetslui.

Video player inladen...

Een heel andere versie komt van een gezel van Merckx. Hij verklaart na de oorlog dat de verzetslui zich zelf voor leden van de Gestapo uitgaven en het paspoort van Merckx vroegen. Merckx vlucht, zonder zijn wapen te trekken. Eén van de partizanen schiet op hem en hij valt dood neer. 

“Ze zullen hun straf niet ontgaan…”

Het onweer dat na het incident losbarst, is geen goed voorteken. Moeder Merckx wordt op de hoogte gebracht en komt met haar andere kinderen met paard en kar haar dode zoon ophalen. Zij wil wraak en zegt enkele dagen later tijdens de begrafenis van haar zoon dat er voor hem zeker honderd anderen zullen sterven. Op zijn doodsprentje staat onheilspellend: “Eens toch zal de eeuwige rechter mij wreken; die mij vermoordden zullen hun straf niet ontgaan”.

Gaston Merckx op zijn doodsbed (bron: Museum 44 Meensel Kiezegem).

De razzia’s

Op 1 augustus strijkt de Gestapo met Vlaamse handlangers een eerste keer in het dorp neer. Drie mensen worden neergeschoten, 14 anderen worden opgepakt en naar het Gestapo-kantoor in Leuven afgevoerd.

De drie slachtoffers van 1 augustus 1944: August Craeninckx, Jean Beddegenoots en Petrus Vandermeer (bron: Museum 44 Meensel-Kiezegem).

Op 11 augustus volgt een veel grotere razzia. Vroeg in de ochtend wordt het dorp omsingeld door 350 man van het in mei 1944 opgerichte Veiligheidskorps van SS’er Robert Verbelen, andere paramilitaire collaboratie-organisaties, de Gestapo en Duitse soldaten. Niemand kan nog ontsnappen. 

Een groep SS’ers bestormt een hoeve, de bewoner durft van schrik zijn woning niet te verlaten en verbrandt levend.

SS'r Robert Verbelen aan het hoofd van zijn Veiligheidskorps (bron Soma).

Twee opgepakte verzetslui, die duidelijk zwaar zijn gemarteld, moeten aanduiden wie van de mannen iets te maken heeft met het verzet. Twee broers van Gaston Merckx nemen deel aan het selectieproces. Ze zijn gemaskerd maar worden door meerdere aanwezigen duidelijk herkend. 

Nog eens 71 mensen worden opgepakt en weggevoerd.

De affiche van een film over de gebeurtenissen in Meensel-Kiezegem gemaakt in de jaren negentig (bron: Museum 44 Meensel-Kiezegem).

Bij beide razzia's gaan de Vlamingen van het Veiligheidskorps van SS'er Robert Verbelen afschuwelijk te keer: mannen worden gemarteld, vrouwen, ook zwangere vrouwen, mishandeld en geslagen. Collaborateur Toon Koreman, die op 1 augustus vanuit Antwerpen mee gekomen was naar Meensel Kiezegem, bevestigt het wangedrag van zijn kompanen bij Maurice De Wilde.

Video player inladen...

Dramatische gevolgen

Van de weggevoerden tijdens de twee razzia’s worden er 71 overgebracht naar het concentratiekamp van Neuengamme en enkele bijkampen in Noord-Duitsland. Slechts acht van hen komen levend terug in Meensel-Kiezegem, 63 weggevoerden overleven niet. Neuengamme was geen vernietigingskamp maar de leefomstandigheden waren er extreem slecht. Van de 106.000 mensen die er vast zaten, overleefden ruim 42.000 het niet. 

"De stervende gevangene", standbeeld van Françoise Salmon in het Gedenkstätte KZ Neuengamme ( Wikimedia).

Een achtste van de bewoners van het kleine dorp wordt zo slachtoffer van de razzia’s van 1 en 11 augustus, mee uitgelokt door een verzetsman die het dorp niet kende. Maar een klein aantal van hen had iets te maken met het verzet. De tol was, in vergelijking met andere vergeldingsacties in Vlaanderen, zeer hoog en buiten proportie. 

Zij die niet terugkwamen vanuit Neuengamme naar hun dorp (bron Museum 44 Meensel-Kiezegem).

Identiteit schutter lang onbekend

Er bleef over het drama in Meensel-Kiezegem lang een vreemde stilte hangen, als een ‘Siciliaans stilzwijgen’, zo omschreef Maurice De Wilde het in zijn uitzendingen. Niemand wou iets kwijt, iedereen wou vooral de ellende zo snel mogelijk vergeten. Lang bleef de vraag wie de man was die Gaston Merckx neerkogelde, onbeantwoord.

Maurice De Wilde wist dat het drie partizanen waren, maar niet wie van hen de dader was. Pas in 2004 onthulde het boek ‘Een klein dorp. Een zware tol’ van Frans en Jozef Craeninckx, twee jongemannen opgepakt tijdens de tweede razzia, en Stefaan van Laere, wie de dader was: Frans Vranckx, een Leuvens partizaan, had Gaston Merckx neergeschoten. Het boek is net heruitgegeven.

Dorpsonderwijzer Hendrickx schreef onmiddellijk na de bevrijding het boekje “SS-Terreur te Meensel-Kiezegem” .

De daders bestraft?

De familie Merckx werd kort na de bevrijding opgepakt. Op 6 mei 1946 begon voor de krijgsraad van Leuven hun proces. Op de beklaagdenbank zaten vader Remi Merckx, moeder Merckx (Clementine Swinnen), hun zonen Jozef en Ernest en dochter Maria. Drie zonen, Marcel, Albert en Maurice, die aan de razzia’s hadden meegewerkt, waren nog voor de bevrijding gevlucht.

Op 23 mei 1946 werd onder massale belangstelling gevonnist. De drie voortvluchtige zonen Merckx kregen bij verstek de doodstraf. Vader, moeder, dochter en een zoon kregen levenslang, de andere zoon tien jaar. De doodvonnissen bij verstek werden nooit uitgevoerd. De drie zonen zijn vermoedelijk naar Zuid-Amerika of Zuid-Afrika gevlucht, anderen zeggen dat een zoon in Keulen ging wonen. Hoe het vader en moeder Merckx verder verging, is ook niet bekend. Zij hebben hun straf niet uitgezeten en zijn vervroegd vrijgelaten. De familie verliet alleszins Meensel-Kiezegem. 

Het Leuvense verzetsblad "Vrij Volk", dat tot de bevrijding clandestien verscheen, besteedde veel aandacht aan de zaak. Rechts, moeder en vader Merckx in de beklaagdenbank, met tussen hen in een rijkswachter. Links, foto's van twee niet met name genoemde deelnemers aan de razzia's waarover de Staatsveiligheid meer informatie wil krijgen.

De aanvoerder van de razzia’s, Robert Verbelen, kon vluchten en leefde ongestoord in Oostenrijk. In 1947 werd hij in België bij verstek ter dood veroordeeld. Een Oostenrijkse rechtbank sprak hem in 1965 vrij wegens gebrek aan bewijzen, tot consternatie van velen in België. Verbelen, intussen Oostenrijks staatsburger, overleed in 1990.

In de reeks "De tijd der Vergelding" van Maurice De Wilde uit 1988 getuigt Robert Verbelen over zijn rol bij het Veiligheidskorps in 1944, over Meensel-Kiezegem spreekt hij niet.

Video player inladen...

Ook ‘Violist’ Jozef Bachot, Antwerps leider van de Algemene SS-Vlaanderen en bekend Jodenjager, wist naar het buitenland te ontsnappen, maar werd in 1961 in Duitsland aangehouden en kreeg in 1963 een gevangenisstraf. Toen hij in mei 1986 door Maurice De Wilde werd ondervraagd, herinnerde hij zich van Meensel-Kiezegem niets meer…

Antwerpenaar Antoon ‘Tony’ Van Dijck, lid van de Waffen SS en ook aanwezig in Meensel-Kiezegem, verscheen wel voor een Belgische rechtbank en kreeg ook de doodstraf, later omgezet in levenslang. Hij kwam na 17 jaar cel vrij.

In de "Histories"-uitzending "Mijn eer heet trouw" (2004) getuigt Tony Van Dijck over het optreden van het Veiligheidskorps in Meensel-Kiezegem.  Zijn uitspraken zijn kenmerkend voor het ontkenningsgedrag van leidinggevende figuren uit de militaire collaboratie, maar toch geeft hij omfloerst toe dat hij en zijn kompanen er toen ver over zijn gegaan. 

Video player inladen...

Ook SS’er Jozef Packet, nog een Jodenjager uit Antwerpen, gekend als een echte geweldenaar, kreeg de doodstraf, omgezet in levenslang, en kwam begin jaren 50 wegens gezondheidsredenen vrij.

Alle vier waren buiten Meensel-Kiezegem nog bij omstreden en gewelddadige acties betrokken.

Robert Verbelen en Tony Van Dijck in SS-uniform

Alles behalve bevredigende straffen

Het verzetsblad “Vrij Volk” was in 1946 na het proces tegen de Merckx'en allesbehalve tevreden met de straffen: “Zoals de zaak er thans voor staat, meenen wij dat een objektief en rechtvaardig vonnis van hen op wie alle schuld geladen werd, maar weinig kans heeft om een gevoelen van bevrediging, dat eindelijk gerecht is geschied, bij de getroffen families te doen ontstaan…”.

Op zondag 11 augustus 2019 opent in Meensel-Kiezegem het nieuwe Museum 44 gewijd aan de razzia’s.

Groepsfoto, gemaakt na de oorlog, van de "Zwarte Weduwen", de vrouwen van hen die niet terugkwamen (bron: Museum 44).

Op zondag 11 augustus herdenkt Meensel-Kiezegem de 75e verjaardag van het drama. Hier onder het verslag in "Het Journaal" van de herdenking van de 50e verjaardag in 1994.

Video player inladen...