9 tot 15 oktober 1944: Rode Leger staat aan de Duitse grens

In deze reeks geven we een overzicht van de belangrijkste gebeurtenissen in het laatste jaar van de Tweede Wereldoorlog. Deze week van 9 tot 15 oktober 1944.  De Russen bereiken de oostelijke grens van Duitsland. En even voorbij de westelijke grens belegeren de Amerikanen de Duitse stad Aken. 

Sovjettroepen van het 3de Baltische Front hebben op 12 oktober Riga veroverd, de hoofdstad van Letland en een belangrijke haven aan de Oostzee.  

Sinds midden september is het Rode Leger met een “Baltisch offensief” bezig. Het zet anderhalf miljoen man in voor de herovering van de Baltische landen, meer dan het dubbele dan de troepensterkte van de Duitse Legergroep Noord aldaar.  

Bij het begin van het offensief trok de bevelhebber van Legergroep Noord, kolonel-generaal Ferdinand Schörner, zijn troepen uit Estland terug. Hij bleef weerstand bieden in de kustgebieden van Letland. Ook op de Estische eilanden, vooral op Saaremaa (Ösel), wordt nog gevochten.

Intussen begon het 1ste Baltische Front (een front is een legergroep) onder generaal Ivan Bragamjan een aanval ten zuiden van Letland. De tanks van Bragamjan braken in Litouwen door de Duitse linies en bereikten op 10  oktober de Oostzee bij Memel. Door die doorbraak werd de Legergroep Noord afgesneden van de overige Duitse legers en Memel zelf omsingeld.  

Kaart uit een Amerikaanse krant van de Russische opmars in het Baltisch gebied begin oktober 1944.  Het Rode Leger heeft Riga (rechtsboven) grotendeels omsingeld en nadert Memel (meest westelijke pijl)

Memel (Litouws Klaipėda) ligt in het uiterste noordoosten van het Duitse Rijk. De stad was een tijd Litouws maar werd kort voor de oorlog opnieuw Duits. Voor het eerst wordt daarmee een Duitse stad door de Russen bedreigd. Duitse troepen hebben een verdedigingslinie opgetrokken. In de stad zelf heerste paniek. Vele burgers probeerden te vluchten, maar ze waren ingesloten. 

In maart 1939, een half jaar voor de oorlog uitbrak, werd Memel/Klaipėda vreedzaam door Duitsland bezet nadat Litouwen het onder Duitse druk moest afstaan. De overwegend Duitse bevolking verwelkomde de Duitse troepen als bevrijders.

Generaal Schörner kreeg daarop toestemming om met zijn legergroep de verbinding langs de kust te herstellen en Memel te redden. Daarvoor moest hij wel Riga opgeven. Eén Duitse divisie bleef in de stad om de terugtocht te dekken. Volgens de Sovjet-Unie zijn alle Duitse troepen nu verdwenen ten oosten van de Lielupe, de rivier die dwars door Letland stroomt.

Sovjet-troepen in het centrum van Riga. Op de achtergrond het Vrijheidsmonument, opgericht in 1935 om de onafhankelijkheid van Letland te herdenken.

Het grootste deel van Estland, Letland en Litouwen staat opnieuw onder bewind van de Sovjet-Unie, die deze drie republieken in 1940 had geannexeerd. In Estland is er na het vertrek van de Duitsers gepoogd om de onafhankelijkheid te herstellen met de hulp van lokale milities, maar die konden weinig uitrichten tegen het Rode Leger.

Het Rode Leger staat hoe dan ook aan de grenzen van het eigenlijke Duitsland. In Oost-Pruisen heeft het 1ste Baltische Front de grens aan de rivier de Njemen bij Tilsit bereikt. Een symbolische plek : het is de plaats waar Napole­on ooit Rusland binnenviel.

Memel houdt intussen stand. De nazipropaganda roept de Duitse bevolking op om de vaderlandse bodem tot het uiterste te verdedigen.

Russische soldaten met tanks in Riga

Amerikaans beleg van Aken

De Amerikanen hebben de aanval ingezet op Aken, de Duitse stad even over de Belgische grens.

De voorbije weken waren divisies van het Amerikaanse 1ste Leger zowel ten zuiden van de stad (vanuit België) als ten noorden (vanuit Nederland) op Duits grondgebied doorgedrongen, ondanks heftige Duitse tegenstand. Daardoor raakte de stad ingesloten.  

Duitse  grenadiers opereren nabij Aken (Bundesarchiv)

Aken wordt verdedigd door een vijfduizend onervaren militairen van diverse krijgsmachtonderdelen, zelfs van de politie, die over weinig zware wapens beschikken.

Op 10 oktober kreeg de bevelhebber van het garnizoen in Aken het aanbod te capituleren, zoniet zou de stad worden gebombardeerd. Toen dit werd afgewezen, barstte de hel de volgende dag los.  Op 13 oktober drongen de Amerikanen de stad binnen, maar de Duitsers bieden hevige weerstand in straatgevechten. 

Amerikaanse artillerie in actie (NAM)

Aken, ooit de hoofdstad van Karel de Grote, is de eerste grote Duitse stad die wordt aangevallen. Dat geeft de strijd een extra symbolische betekenis.  De Duitse opperbevelhebber West, veldmaarschalk von Rundstedt, heeft de verdedigers bevolen "deze aloude Duitse stad tot de laatste man niet prijs te geven en zo nodig in puinhopen begraven te worden". 

Het grootste deel van de burgerbevolking heeft de stad in de voorbije weken verlaten. Dat gebeurde op chaotische wijze, waarbij de orders elkaar tegenspraken. De lokale nazi-kopstukken hebben daarbij in de eerste plaats zichzelf in veiligheid gebracht.

Amerikaanse GI's met een machinegeweer in de straten van Aken op 15 oktober (NARA).

Canadezen dringen door in Zeeuws-Vlaanderen

Een Canadese brigade is er op 9 oktober in geslaagd de Braakman over te steken en zo door te dringen tot het westen van Zeeuws-Vlaanderen.

De Braakman is een zeearm tussen de Westerschelde en de Belgische grens die Zeeuws-Vlaanderen in twee deelt (die inham is  in 1952 grotendeels drooggelegd).  Het westelijk deel vormt de “Zak van Breskens”, van waaruit de Duitsers de monding van de Westerschelde controleren. 

De Britse amfibievoertuigen die bij de oversteek van de Braakman door de Canadezen werden gebruikt . Links een Terapin (met luchtbanden), rechts een Buffalo (met rupsbanden).. De Slag om de Schelde was de belangrijkste operatie tijdens de oorlog in Europa waarbij dergelijke voertuigen werden ingezet.  (NA Canada)

De Canadezen beschikten over uitstekende informatie dankzij het Nederlandse verzet.  Door het gebruik van Britse amfibievoertuigen wisten ze ’s nachts de monding van de Braakman over te steken en de Duitse verdedigers op de westelijke oever te verrassen.

Tegen de ochtend hadden ze een stevig bruggenhoofd gevormd.  Na een paar dagen van zware gevechten hadden de Canadezen de hele oever in handen en konden ze het stadje Biervliet bevrijden. 

Geëvacueerde burgers ontschepen nabij Terneuzen uit een Buffalo. Zo'n amfibiewagen kon tot 24 passagiers vervoeren. (NA Canada)

De landing over de Braakman kwam er nadat de aanval vanuit het zuiden over het Leopoldkanaal weinig opleverde. Met de inzet van honderden kanonnen en vlammenwerpers werd daar een ware stellingenoorlog gevoerd.

Ten slotte slaagden de Canadezen er na keihard vechten om op dezelfde 9de oktober twee bruggenhoofden over het kanaal samen te voegen.  Enkele dagen later wisten ze een brug over het kanaal aan te leggen.

Daarmee is de Duitse weerstand aan het Leopoldkanaal gebroken. Er zijn wel meer dan 500 Canadezen bij gesneuveld. Langs Duitse zijde zouden sommige eenheden tot tweederde van hun effectieven hebben verloren. 

Canadese voertuigen in het Belgische grensdorpje Boekhoute, aan het uiterste punt van de Braakman. (NA Canada)

De Duitse divisie die de Zak van Breskens verdedigt, geeft de strijd nog niet op. Extra troepen worden uit Walcheren aangevoerd en nieuwe verdedigbare stellingen worden ingenomen.

De bevelhebber van de divisie, generaal-majoor Knut Eberding, laat weten dat elke soldaat, die zich nog zonder bevel terugtrekt, als deserteur zal worden beschouwd en standrechtelijk doodgeschoten.  

De verovering van de Zak van Breskens in oktober/november 1944. Gearceerd zijn de gebieden die de Duitsers onder water hadden gezet om de geallieerde opmars te bemoeilijken.

De andere geallieerde aanval, ten noorden van Antwerpen richting Zuid-Beveland, verloopt nog veel moeizamer. De Canadese 2de Infanteriedivisie blijft al meer dan een week steken ten zuiden van het dorp Woensdrecht, waar Duitse para’s hevige weestand bieden.  Ondanks zware gevechten wordt er nauwelijks vordering gemaakt.

Op 7 oktober voerde het Canadese elite-regiment “Black Watch” een aanval uit bij het nabijgelegen Hoogerheide.  Voor het regiment van Schots-Canadese oorsprong, dat deze oorlog al zeer zware verliezen had geleden, werd het een bloedige ervaring. Alle compagniecommandanten werden gedood. Van één compagnie van 90 man overleefden slechts vier de strijd. .

Duitse krijgsgevangenen worden bij Hoogerheide door Canadese soldaten afgevoerd. (NA Canada)

Churchill in Moskou

De Britse premier Winston Churchiil is met zijn minister van buitenlandse zaken Anthony Eden in Moskou aangekomen voor besprekingen met zijn Sovjetcollega Jiosif Stalin.

Het is het tweede bezoek van Churchill aan Moskou. Het vorige dateert van twee jaar geleden. Vorig jaar hielden Churchill en Stalin, samen met de Amerikaanse president Roosevelt, een topconferentie in de Iraanse hoofdstad Teheran.

Tot een nieuwe top van de Grote Drie is het dit jaar niet gekomen. Stalin houdt er niet van zijn land te verlaten. Churchill – nochtans de oudste van de drie – heeft het minst moeite met reizen. Hij zat enkele weken geleden nog met Roosevelt aan tafel in Québec.  

Roosevelt heeft het intussen te druk met campagne te voeren voor zijn herverkiezing als president. Hij laat zich vervangen door de invloedrijke Amerikaanse ambassadeur in Moskou, Averell Harriman. 

Stalin en Churchill in Moskou

Op de agenda staan de deelname van de Sovjet-Unie aan de oorlog tegen Japan en de toekomst van Polen en de Balkanstaten, landen die nu helemaal onder invloed van de Sovjets lijken te komen.

Churchill wil daarover afspraken met Stalin maken. Het is bijna een wanhoopspoging, want hij beseft dat hij de zwakste partij is in het overleg. Groot-Brittannië is door de oorlog vrijwel ge­ruïneerd. De VS garanderen niet dat hun enorme steun aan de Britten na de oorlog zal voortduren, of dat hun troe­pen dan nog in Europa zullen blijven.

Daarom wil de Britse staatsman het op een akkoord gooien met de Sovjet-Unie, binnenkort zonder twijfel het machtig­ste land van Europa. 

De New York Times van 10 oktober geeft een goed beeld van de voornaamste gebeurtenissen van die week.

Antwerpen door V-wapens getroffen

Op vrijdag de 13de oktober, om kwart voor tien 's morgens, vond in de Antwerpse Schildersstraat een zware ontploffing plaats: 15 huizen werden verwoest, ter­wijl 38 andere zware schade opliepen.

Er vielen daarbij 32 doden en 45 gewonden. De oorzaak van de ontploffing was bij de Antwerpenaars niet meteen bekend. Het ging om een inslag van een V2, de Duitse raket met springstof,. 

Schade na een neergekomen V-bom (Felix-archief)

Die na­middag veroorzaakte een V1 (een vlie­gende bom) een tweede ontploffing in de Scheldestad. Daarbij vielen 14 doden.

De Duitsers willen met hun projectielen de Antwerpse haven treffen. De geallieerde inlichtingendiensten wisten al enkele weken dat er lanceerinstallaties voor V1’s richting Antwerpen werden opgericht. De kranten hadden gewaarschuwd voor aanvallen met vliegende bommen.  

Door technische moeilijkheden – die “wonderwapens” blijken weinig betrouwbaar – heeft het nog een hele tijd geduurd voor de eerste lanceringen er kwamen.

De dag voor de eerste aanval zei Léon Degrelle op de Duitse radio dat hij 20.000 vliegende bommen had gevraagd om "van Antwerpen een stad zonder haven of een haven zonder stad te maken". 

Begrafenis van een van de slachtoffers (Felix-archief Antwerpen).

Rommel overleden

Veldmaarschalk Erwin Rommel is op 14 oktober totaal onverwacht overle­den.

De meest gevierde generaal van het Duitse leger verbleef al een hele tijd bij hem thuis in Herrlingen, nabij de Zuid-Duitse stad Ulm. Hij herstelde van de zware verwondingen die hij in juli had opgelopen toen zijn wagen door een geallieerd vliegtuig werd bestookt in Normandië.

De dag van zijn dood kreeg hij bezoek van twee generaals. Na een gesprek stapte hij met die generaals mee in een wagen. Kort daarop kwam het bericht dat hij in die wagen was gestorven.  

Rommel (rechts) in betere tijden, toen hij door Hitler werd gefeliciteerd.

In werkelijkheid heeft Rommel in de wagen vergif ingenomen dat hem werd aangereikt.

De twee generaals kwamen in opdracht van Hitler en vertelden hem dat hij ervan beschuldigd werd deel uit te maken van de groep samenzweerders die Hitler wilde vermoorden. Ze stelden hem voor de keuze : of als verrader voor een nazi-rechtbank ver­schijnen, of meteen zelfmoord plegen. Door het laatste te doen wordt zijn betrokkenheid verzwegen. Hij krijgt een staatsbe­grafenis en zijn familie wordt gespaard.

De Gestapo had ontdekt dat de beroemde veldmaarschalk betrokken was in het complot tegen Hitler. Hij was weliswaar al zwaargewond tijdens  de bomaanslag op 20 juli maar hij had kort voordien de samenzweerders zijn medewerking beloofd.  

Rommel moet beseft hebben dat hem iets boven het hoofd hing. De Gestapo hield zijn woning al een tijd in het oog.  Bovendien is zijn vroegere stafchef generaal-majoor Hans Speidel vorige maand gearresteerd.

Het was Speidel die Rommel met de samenzweerders in contact bracht. Rommel heeft in een recente brief aan Hitler nog gepleit voor Speidels vrijlating. 

Rommel rechts) met Speidel (links) tijdens een inspectie van de Atlantikwall in april 1944. Generaal Speidel zou als bij wonder aan de doodstraf ontsnappen en na de oorlog de eerste opperbevelhebber worden van de West-Duitse Bundeswehr.

Duits verzet tegen wapenstilstand Hongarije

Hongarije stapt op zijn beurt uit de oorlog.  De Hongaarse regent, admiraal Horthy, heeft op 15 oktober op de radio een wapen­stilstand met de Sovjet-Unie aangekondigd.

Daarover hebben Hongaarse generaals de voorbije dagen in het grootste geheim onderhandeld met Sovjet-maarschalk Malinovski. Dat gebeurde nadat het Rode Leger de Hongaarse grenzen overschreed.

Horthy wachtte tot het Rode Leger dicht genoeg bij de hoofdstad Boedapest zou zijn om de wapenstilstand bekend te maken en zo Duitsland voor een voldongen feit te stellen. 

Admiraal Horthy met Hitler bij een bezoek aan Berlijn in 1938. Hongarije ging toen zwaar aanleunen bij nazi-Duitsland.

De Duitsers hadden echter lucht gekregen van Horthy’s ommezwaai en Hitler wilde het daar niet bij laten. SS-troepen zijn diezelfde 15de oktober Boedapest binnengevallen en hebben strategische posities bezet.  Deze “Operatie Panzerfaust” is in alle stilte voorbereid door de notoire SS-Sturmbannführer Otto Skorzeny.

Otto Skorzeny, "de gevaarlijkste man van Europa", met Hitler. Skorzeny kreeg van Hitler volledige volmacht om te beletten dat Hongarije uit de oorlog zou stappen.

Leden van de Pijlkruisers, een Hongaarse fascistische partij, hebben zich met Duitse steun meester gemaakt van de radio. Ze lazen een proclamatie voor – zogezegd in naam van de chef van de generale staf – waarbij wordt aangekondigd dat de strijd tegen het bolsjewisme wordt voortgezet. 

Duitse tanks hebben in de avond het paleis van de regent omsingeld. Er is een ultimatum gesteld.

Militie van de Pijlkruisers met een Duitser Tiger II-tank in de straten van Boedapest.

Horthy was aanvankelijk een warme bondgenoot van Duitsland. Hij hoopte met Duitse hulp de gebieden te herwinnen die Hongarije na de Eerste Wereldoorlog had verloren – een trauma voor elke Hongaar (hoewel geregeerd door een admiraal, grenst het land niet meer aan zee). Toen duidelijk werd dat Duitsland de oorlog aan het verliezen was, wilde hij afhaken. Hitler liet daarom al in maart 1944 Hongarije bezetten.  

Duitse SS'ers voor afgeworpen Hongaarse wapens. Ze dragen "Panzerfausten" (antitankwapens). De Duitse machtsgreep in Hongarije droeg ironisch genoeg de codenaam "Operatie Panzerfaust".