De les van Gunnison, een stadje dat de Spaanse griep kon buitenhouden: hard en snel optreden bij epidemie loont

Ruim 100 jaar geleden raasde de grootste moordenaar ooit, de Spaanse griep, door de wereld. Maar wie snel en hard optrad, kon hem tegenhouden. Dat bewijst de ervaring van Gunnison, een klein stadje in de Amerikaanse staat Colorado. Zeer uitzonderlijk vielen daar bijna geen doden.

In de tweede helft van  1918 maakt de Spaanse griep honderden miljoenen mensen ziek, tussen de 50 en 100 miljoen mensen overleven het niet, in Europa, Afrika, Azië en ook  in de Verenigde Staten. Ziekenhuizen en lijkenhuizen worden overspoeld, eerst  in de grote steden, maar de plaag slaat ook toe in de kleinere steden, dorpen en gehuchten, van Alaska tot Texas.

Gunnison, een klein stadje in de bergen van Colorado, dat leeft van veeteelt, zilver- en steenkoolmijnen, heeft alle redenen om ongerust te zijn. Twee spoorlijnen en meerdere wegen verbinden het met de hoofdstad Denver en andere centra, die bijna allemaal al zwaar getroffen zijn. “De griep zit ons op de hielen, bijna elk dorp en gemeenschap rondom ons is getroffen”, kopt de plaatselijke krant The Gunnison News-Champion op 10 oktober 1918. De bijna 7.000 inwoners van het stadje en het district errond wachten bang af.

"Cattlemen's Day" in Gunnison voor de Eerste Wereldoorlog. Beginillustratie, vrijwilligsters van het Amerikaanse Rode Kruis  met mondmaskers en met achter hen een poster met als tekst: "Als ik faal, sterft hij". Collectie Amerikaanse Rode Kruis.

Gunnison sluit zich af van de wereld

Rond 20 september is de Spaanse griep aangekomen in Colorado, met een groep van 250 soldaten die uit de noordelijke staat Montana zijn overgeplaatst naar Boulder voor een speciale training aan de Universiteit van Colorado. 13 soldaten zijn zwaar ziek, de dodelijke griep verspreidt zich snel op de campus, in de stad en verder. Nog andere zieke militairen brengen de plaag naar Colorado Springs.

De gezondheidsdiensten van de staat lanceren een eerste waarschuwing op 7 oktober, op 16 oktober verbiedt de gouverneur van Colorado alle grote openbare en particuliere bijeenkomsten. Stadjes in de buurt van Gunnison tellen dan al veel zieken. 

De krant van buurstadje Idaho Springs Siftings brengt het nieuws dat Gunnison zich " van de wereld heeft afgesloten, 1-11-1918 (Library of Congress).

In tegenstelling tot andere plaatsen neemt men in Gunnison de situatie al snel ernstig, in de eerste plaats het lokale weekblad. Eind september al geeft The Gunnison News-Champion zijn lezers advies op de voorpagina over hoe de griep vermeden en behandeld kan worden. Zowat elke week in de maanden erna krijgt de griep uitgebreid aandacht.

Op 8 oktober worden alle scholen in het district gesloten. En er komen maatregelen om contacten tussen mensen zo veel mogelijk te beperken om besmetting te vermijden.

Districtsarts dr. FP Hanson neemt op 31 oktober een radicale beslissing: “Een vreselijke epidemie trekt over het land. Ik heb daarom Gunnison een strikte quarantaine opgelegd. Barricades en hekken zijn opgetrokken langs alle wegen aan de districtsgrenzen.”

Verschillende koppen op de voorpagina van de Gunnison News Champion in de loop van de crisis. In het tweede van links kondigt dokter Hanson de quarantaine aan. Rechts stelt het blad tevreden vast dat Gunnison aan de griep ontsnapt is en dat de quarantaine is opgeheven.

Lantaarns en borden waarschuwen de passanten dat ze ofwel onmiddellijk moeten doorrijden of zich onderwerpen aan een strenge quarantaine. Treinreizigers die uitstappen, worden in quarantaine gezet. “Wie weg wil gaan, mag dat; maar wie terug wil komen, moet vrijwillig in quarantaine gaan,” laat dokter Hanson weten. En voegt hij er aan toe: “Wie deze regel overtreedt, zal streng gestraft worden, daar zal ik persoonlijk op toezien.”

Het bestuur van county Gunnison geeft een andere arts, dr. JW Rockefeller, volmacht “om de quarantaine tegen de hele wereld af te dwingen”. Rockefeller neemt zijn opdracht ernstig. Als bewoners berichten dat twee automobilisten en een treinreiziger proberen aan de quarantaine te ontsnappen, laat hij ze door de sheriff in de gevangenis opsluiten.

Ook scholen en kerken moeten hun deuren sluiten. Feesten en bijeenkomsten zijn verboden. Verdachte gevallen worden geïsoleerd. De quarantaine van nieuwkomers wordt verlengd van twee naar vijf dagen. Enkele treinhaltes in het district worden gesloten, dat maakt controles makkelijker. 

Zwaar zieke jonge mannen in een trainingskamp van het Amerikaanse leger ergens in Colorado (NARA).

Maar vijf doden in Gunnison

De feitelijke lockdown, de totale afzondering, zal vier maanden duren. Begin februari 1919 is de epidemie in Colorado grotendeels uitgewoed, en in Gunnison worden de beperkingen opgeheven. Te vroeg blijkt snel, een derde griepgolf maakt in maart een honderdtal mensen ziek. Maar de Spaanse griep is tegen dan gelukkig al heel wat minder dodelijk, maar vijf (vooral jonge) mensen zullen uiteindelijk sterven.

Gunnison is een van het amper handvol gemeenschappen in de Verenigde Staten die de Spaanse griep met bijna geen slachtoffers doorkomen. Volgens onderzoek van de Michigan Medical School dankzij de strenge isolatiemaatregelen, de lage bevolkingsdichtheid en ook een beetje geluk: geen enkele besmette persoon kwam aan in Gunnison voor de quarantainemaatregelen werden opgelegd. Maar aangezien zowat alle andere gemeenschappen in de omgeving wel zwaar werden getroffen, blijft dit een bewonderingswaardige prestatie.

Wat het onderzoek ons niet vertelt, is hoe de inwoners van Gunnison omgingen met vier maanden van afzondering en isolement, zonder in opstand te komen of te proberen de regels te ondermijnen. Ook een hele prestatie.

Een auditorium van de stad Oakland is in gebruik genomen als ziekenhuis. Vrijwillige verpleegsters van het Rode kruis verzorgen de patiënten (Library of Congress).

“Zachte heelmeesters maken stinkende wonden”

Ander onderzoek over de aanpak van de Spaanse griep in 23  grote Amerikaanse steden bewijst dat snel en streng optreden tegen een pandemie wel degelijk een verschil kan maken. In steden die goed reageerden, verspreidde de ziekte zich trager, steden die sloom reageerden "met zachte heelmeesters" betaalden een zwaardere prijs. Een vergelijking tussen Philadelphia en Saint Louis toont dat het verschil enorm kon zijn.

Net als het coronavirus vandaag legde de Spaanse griep heel wat sportactiviteiten stil. Tekening uit The Evening World, Newyork, 10-10-1918 (Library of Congress).

Tegen half september 1918 verspreidt de Spaanse griep zich als een strovuurtje bij het personeel van het Amerikaanse leger en marine in Philadelphia. Maar volgens Wilmer Krusen, hoofd van de gezondheidsdienst van de stad, hebben de militairen alleen maar last van een klassiek griepje, dat zal gaan liggen voor het de bevolking kan aantasten.

Als op 21 september toch de eerste burgers ziek worden, zijn veel artsen bezorgd dat een epidemie is begonnen. Maar Krusen en zijn raadgevers geven de Philadelphians de raad “zich warm te houden om de kans op een besmetting te verminderen”. Zelfs al neemt het aantal zieken dag na dag toe, Krusen weigert om een grote parade, ten voordele van een oorlogslening, af te gelasten. Hij wil niet dat een opbrengst van mogelijk miljoenen dollars verloren zouden gaan. Experten waarschuwen hem nochtans dat de parade als olie op het vuur zal zijn en dat de ziekte zo verspreid zal worden.

Hun vrees wordt bewaarheid. Amper 72 uur na de parade op 28 september liggen alle 31 ziekenhuizen in de stad vol en voor het einde van de week zijn er 2.600 doden.

Tienduizenden mensen namen deel aan de "Liberty Loan" parade in Philadelphia op 28 september 1918 ( NARA).

Snel en streng optreden helpt

Heel anders is de aanpak in Saint Louis (Missouri). Nog voor er een geval van Spaanse griep in de stad is, waarschuwt het hoofd van de gezondheidsdienst dr. Max Starkloff alle artsen dat ze waakzaam moeten zijn en in een plaatselijke krant hamert hij op het belang van grote menigtes te mijden.

Als de epidemie uitbreekt in een kazerne en zich naar de burgerbevolking verspreidt, laat Starkloff alle scholen, bioscopen en biljartzalen sluiten. Alle openbare bijeenkomsten worden verboden. Zakenlui verzetten zich daartegen, maar de burgemeester van de stad steunt het hoofd van zijn gezondheidsdienst. Als het aantal besmettingen toeneemt, worden duizenden zieken in afzondering thuis verpleegd door een netwerk van vrijwillige verpleegsters. 

Vrijwilligsters van het Amerikaanse Rode Kruis bij hun ambulances in Saint Louis in oktober 1918 ( Library of Congress).

Zo kan Saint Louis de groei van het aantal zieken vertragen en verhinderen dat de epidemie ontploft en dat de ziekenhuizen overspoeld worden zoals in Philadelphia. In Saint Louis sterven 347 mensen per 100.000 inwoners, in Philadelphia twee keer zo veel, 719.

Snel ingrijpen met een reeks maatregelen is zeer effectief, is de conclusie van de onderzoekers. Twee weken vroeger of later ingrijpen kan een verschil betekenen van 3 tot 5 keer minder of meer slachtoffers. 

Oproep van de telefoonmaatschappij van Newyork om minder te bellen; door de Spaanse griep heeft het bedrijf een groot personeelstekort. The Evening World, Newyork, 25-10-1918 (Library of Congress).
Iemand die begint te hoesten zorgt voor grote onrust in de metro. Newyork Tribune, 27-10-1918 (Library of Congress).

Ook belangrijk is de duur dat men de beperkende maatregelen aanhoudt. Omdat zo veel mensen bij een effectief ingrijpen niet besmet raken en dus ook geen immuniteit ontwikkelen, kan de epidemie snel weer losbarsten als de belemmeringen wegvallen. Dat gebeurde ook in Saint Louis. Half november 1918  gaan de scholen en zaken er weer open. Amper twee weken later barst de epidemie er weer los en moeten er opnieuw strenge maatregelen genomen worden.  

Het is een probleem dat ongetwijfeld in de komende weken ook veel deskundigen en beleidsverantwoordelijken zal bezighouden. Al zijn de Spaanse griep en het coronavirus niet helemaal te vergelijken.

Ook in Seattle moesten tijdens de crisis alle politiemensen mondmaskers dragen, al was het nut daarvan twijfelachtig (NARA).
Rekruten in een kamp van het Amerikaanse leger gorgelen met zout water, een van de vele 'wondermiddeltjes' die volstrekt niets uithaalden tegen de Spaanse griep (NARA).

Meest gelezen