"Frau Merkel", dat is Duitsland ten voeten uit

Voor jonge twintigers moet het lijken alsof ze altijd in het Kanzleramt heeft gezeten: Angela Merkel. Kanselier lijkt de voornaam van Frau Merkel te zijn, en dat zal na deze verkiezing zo goed als zeker niet veranderen. In tijden van vluchtige politieke carrières en twittersterren, lijkt twaalf jaar een eeuwigheid. Als ze haar overwinning kan verzilveren en zichzelf opvolgt, wordt dat 16 jaar: even lang als Helmut Kohl. Sinds Duitsland in 1871 werd gesticht, deed alleen de legendarische Otto von Bismarck beter: hij hield het 19 jaar uit. 

Ergens aan het begin van de Koude Oorlog, in de zomer van 1954, ziet Angela Kasner het levenslicht in Hamburg, West-Duitsland. Maar herinneringen aan haar geboortestad zal ze niet meer hebben. Een paar maanden na haar geboorte verhuist de familie Kasner naar de nog prille DDR. Uiteindelijk komt het gezin terecht in Templin, Brandenburg, waar vader als dominee aan de slag gaat. Dankzij zijn positie geniet het gezin in de DDR vrij veel luxe en vrijheid om het contact met het westen te onderhouden.

“Merkel is Duitsland ten voeten uit”, zei haar biografe Evelyn Roll begin dit jaar aan de VPRO. “Ze is Oost en ze is West. Ze verpersoonlijkt de gelijkheid van man en vrouw. Ze staat voor het Duitsland van de 21e eeuw”. Roll bracht haar eerste boek over Merkel uit aan het begin van deze eeuw.  "Verloren tijd", vonden veel collega-schrijvers. Het rijk van de excuustruus uit het Oosten zou snel uitgespeeld zijn.

Even later begon het echt.

Een donderdagavond in november 1989

Eind jaren 70 studeert Angela Kasner in Leipzig af als scheikundige. Een briljante studente, klinkt het aan de Karl Marx-universiteit. Ietwat later trouwt ze met mijnheer Merkel, van wie ze de naam overneemt. Maar al snel is de liefde voorbij.

Merkel vestigt zich als wetenschapper in Oost-Berlijn en pendelt dagelijks met de S-bahn langs de Muur. Een uitgetekende carrière moet het worden, maar op een donderdagavond in november 1989 komt daar verandering in. De beruchte mededeling van Gunther Schabowski over het openen van de grenzen, mist ze. Want op donderdag, ook dié donderdag, gaat Merkel naar de sauna.

Ik moest vroeg gaan werken de dag daarop

Waarom Angela Merkel het niet te laat maakte op de avond waarop de Muur viel

Pas uren later wordt haar duidelijk wat er die avond gebeurd is.  Wanneer ze vlakbij de grensovergang aan de Bornholmerstrasse passeert, ten noorden van het Mauerpark, zijn duizenden mensen samengestroomd om na decennia "opsluiting" vrij naar West-Berlijn te gaan. Overal feest. Ook Merkel gaat even in het Westen piepen, maar ze keert snel terug.  "Ik moest vroeg gaan werken de dag daarop", zal ze daar achteraf over zeggen.

Het is Merkel zoals we haar nu ook kennen: weg van drukte en hysterie, nuchter en stipt.

Het "meisje van Kohl" pleegt vadermoord

“Natuurlijk is Merkel niet zo ongevaarlijk als ze overkomt”. Het zijn de woorden van Julia Schramm in een portret over Merkel. Schramm is politicologe, zelf lid van het uiterst-linkse Die Linke, maar gefascineerd door Merkel en auteur van “Fifty shades of Merkel”. Met haar uitspraak doelt Schramm onder meer op Merkels blitzcarrière in de CDU.

Natuurlijk is Merkel niet zo ongevaarlijk als ze overkomt

Julia Schramm, politicologe en lid van Die Linke

Eind jaren 90 pleegt Merkel een vadermoord op Helmut Kohl, de kanselier van de eenheid onder wie ze kort na de Wende haar politieke carrière begon als minister van Vrouwenzaken en Jeugd. Merkel was het "meisje van Kohl". Kohl had haar ontdekt in het Oosten en trad op als haar beschermheer.

Maar in de nadagen van zijn carrière, komt Kohl in opspraak wegens illegale partijfinanciering. Merkel schrikt er niet voor terug om op 22 december 1999 in een open brief aan "haar CDU" in de Frankfurter Algemeine Zeitung af te rekenen met Kohl en de zijnen.

Het rijk van de eeuwige kanselier is uit. Merkel wordt een jaar later voorzitter van de CDU en zal dat tot op de dag van vandaag blijven. In minder dan een decennium schopt dat “meisje met de rare kleren en het vreemde kapsel” uit het oosten het tot nummer 1 in het West-Duitse katholieke mannenbastion. 

Aan het begin van haar carrière kon Merkel niet eens netjes eten

Een verbolgen Helmut Kohl over zijn vroegere protégé

Kohl zal het Merkel nooit vergeven: tijdens een van zijn laatste interviews in 2014 haalt hij zwaar uit naar Merkel, die "aan het begin van haar carrière niet eens netjes kon eten".

Maar Merkels carrière is nu echt gelanceerd. In 2005 wordt ze kanselier, daarna blíjft ze kanselier.

Wat er ook gebeurt, Merkel blijft "unsere Mutti"

Macht hebben is een ding, die macht democratisch blijven verzilveren is nog iets anders. Vier SPD-kandidaten hebben hun tanden op Angela Merkel stukgebeten. Campagne voeren tegen Merkel lijkt een hopeloze klus.

"Dit land is consensusverliefd", zegt politicologe Julia Schramm bij de VPRO over Merkels succes in eigen land. "En daar is Merkel het toonbeeld van. Ze zwijgt wanneer het nodig is, gebruikt nooit grote woorden, en wat goed is verandert ze niet. En de meeste Duitsers vinden het wel goed gaan”.

Een clown of een populist kan Duitsland zich nog niet permitteren

Julia Schramm, politicoloog en lid van Die Linke

Volgens Schramm past Merkel gewoon bij de nieuwe rol die Duitsland vervult. "Het land is opnieuw zelfbewust. De huidige generatie heeft stilaan weer zelfvertrouwen. Het juk van het verleden is verlicht. De wereld kijkt naar Duitsland en daar past volgens de Duitsers een deftige, serieuze leider bij. Geen clown, geen populist. Dat kunnen we ons nog niet permitteren". 

Merkels politiek, of het nu over de Grieken, vluchtelingen of kerncentrales gaat, is doorgaans te reduceren tot drie begrippen: een berekende voorzichtigheid, verantwoordelijkheid en solidariteit met wie het nodig heeft en zich daar naar gedraagt.

Geld voor de Grieken, maar alleen als ze er – naar Duitse normen – verantwoord mee omgaan. Hulp voor vluchtelingen in nood na lang nadenken, maar wie van het systeem enkel komt profiteren moet terug. Geen grote verkiezingsbeloftes, geen ideologische belemmeringen. Doen wat moet, zodat het "in Duitsland goed leven blijft". Het grootste verwijt van haar tegenstanders, blijkt net haar grote sterkte te zijn: weinig doen, geen risico’s waar het niet moet. 

Copyright 2017 The Associated Press. All rights reserved.

Het imago van gewone vrouw speelt daarbij ook een rol. Vlak voor de verkiezingen vertelde Merkel nog over haar “gelukte aardappeloogst”. Elk jaar trekt ze ook naar dezelfde vakantiebestemming in Tirol, waar ze gaat wandelen met haar huidige man, dr. Sauer. De uitgelekte foto’s van Merkel met geruit wandelhemd, petje op, stilzwijgend naast haar man op een skiliftje, waren dagenlang het gespreksonderwerp deze zomer.

Maar het komt haar niet slecht uit. Merkel is een gewone Duitse vrouw, die in een gewoon Berlijns huis woont en gewone dingen doet. Zoals de avond voor de verkiezingen in 2013, toen een Franse fotograaf Merkel tegenkwam aan de kassa van een supermarkt in Berlijn. Verkiezingen of niet, een mens moet boodschappen doen.

Het echtpaar Sauer-Merkel is zoals het gemiddelde Duitse echtpaar vooraan in de zestig: nuchter en normaal, zonder veel emoties, zonder grootspraak. Maar ze doet het berekend, niet van harte: doorgaans schermt Merkel haar privéleven sterk af en toont ze zo weinig mogelijk emoties. Ook smalltalk is niet onmiddellijk Merkels sterkste kant. Maar als het moet en kan helpen, doet ze het wel.

Een laatste afrekening?

De laatste jaren is Merkel het gewend regelmatig te worden uitgefloten. Sinds ze “wir schaffen das” zei, duiken op steeds meer plaatsen waar ze komt rechtse betogers op. Het idee dat Duitsland Merkel vertegenwoordigt, stuit hen tegen de borst. Volgens hen heeft ze Duitsland net verraden.

Ook aan de andere kant van het politieke spectrum zijn grote groepen Merkels immobilisme met de dag meer beu. Benieuwd hoe die stemmen na nog eens vier jaar Merkel zullen klinken. Vanaf nu ziet het ernaar uit dat de Duitsers zich kunnen afvragen:  "Wat na Merkel?"

Of zou ze echt nóg eens willen afrekenen met Helmut Kohl…?

Video player inladen ...