11-11-1918: na meer dan vier jaar zwijgen de wapens

Op 11 november 1918 om 11 uur gaat de langverwachte wapenstilstand in. Voor het eerst, na meer dan 4 jaar, zwijgen de wapens. Op de valreep hebben de Canadezen nog Bergen bevrijd en de Belgen trekken Gent binnen. In Brussel schieten Duitse soldaten op elkaar. Polen is onafhankelijk en de Oostenrijkse keizer trekt zich terug.

De langverwachte wapenstilstand is vandaag ingegaan om 11 uur Franse en Britse tijd (12 uur in Duitsland en het bezette deel van België). Alle wapens zwijgen aan het Westelijk Front.

Zes uur daarvoor werd een wapenstandsovereenkomst ondertekend. Meteen zijn orders naar alle eenheden gezonden om het vuren te staken. Dat gebeurde langs beide zijden van het meer dan 700 km lange front.

De Franse en Duitse delegaties begroeten elkaar in de treinwagon bij Compiègne waarin de wapenstilstandsovereenkomst werd ondertekend: maarschalk Foch (1), de Britse admiraal Wemyss (2), de Franse generaal Weyggand (4), Mathias Erzberger (5), generaal von Gundel (6), generaal von Winterfeld (7) en graaf von Oberndorff (uit War of Nations, New York, 1919). Von Gundel was er niet bij, maar zelfs maanden later bleef men terugvallen op de eerste tekeningen.

De wapenstilstand betekent ook dat de Geallieerde troepen voorlopig moeten blijven staan op de posities die ze op 11 uur innamen. Iedere verdere opmars of contact met de vijand is verboden. De Duitsers moeten zich de komende dagen geleidelijk terugtrekken.

Het nieuws is in de Geallieerde hoofdsteden ontvangen met gote uitbundigheid. Overal waren er vreugde-uitbarstingen.

Een menigte overrompelt de binnenkoer van het Palais-Bourbon in Parijs en wil de Franse premier Clemenceau te zien krijgen.

Niemand spreekt tegen dat dit een complete overwinning voor de Geallieerden is en dat de wapenstilstand neerkomt op een Duitse capitulatie.

In de Franse Kamer is premier Clemenceau als een held toegejuicht. Alleen enkele socialisten weigerden daaraan mee te doen.

Le Matin, met de helden Clemenceau en Foch op de voorpagina.

Clemenceau bracht in zijn toespraak hulde aan de vele doden. Zij en hun families zullen niet worden vergeten, zei hij. Hij wil dat er een speciale dag komt om hen te herdenken.

Langs Duitse zijde is er zeker bij de soldaten aan het front vreugde dat de slachting voorbij is. Maar er ook angst en droefenis bij het vernemen van de voorwaarden die Duitsland heeft aangenomen om de strijd te staken.

Links, "Hoop. De Duitse arend zal nieuwe krachten putten uit de bronnen van de vrijheid". Rechts, "In nood moet iedereen bereid zijn om zich tegen de vijandelijke vloed te verweren". Het Duitse Simplicissimus, 12 november 1918.

Canadezen bevrijden Bergen

In de ochtend heeft het Canadese legerkorps de Henegouwse hoofdstad Bergen veroverd. Meteen de laatste Belgische stad die is bevrijd voor het ingaan van de wapenstilstand.

Gisteren waren de Canadezen vanuit het zuiden tot aan de rand van Bergen doorgedrongen. In de nacht begonnen ze de stad te omsingelen . Om de stad en de omgeving (met zijn belangrijke kolenmijnen) zoveel mogelijk te sparen, werd geen zware artillerie gebruikt.

Vooropgegaan door doedelzakken trekken de Canadezen in de vroege ochten Mons binnen en worden luid toegejuicht. © IWM (CO 3660)

Uiteindelijk trokken de Duitsers zich terug. Rond 6 uur ’s morgens bereikten de Canadezen het stadscentrum.

De bevolking verwelkomde hen als bevrijders. Er volgde een optocht door de straten van Bergen, voorafgegaan door Canadese doedelzakspelers (van Schotse afkomst). Generaal Currie, de bevelhebber van het Canadese korps, werd op het stadhuis ontvangen.

Canadezen rusten uit op de Markt in Bergen. De toekijkende Bergenaars lijken nog ietwat beduusd.

De Duitsers boden nog weerstand bij het Canal du Centre ten oosten van de stad. Hoewel de wapenstilstand intussen bekend was geworden, bleven de gevechten daar voortduren tot een paar minuten voor het officiële staakt het vuren.

Voor het Britse Rijk (waar Canada deel van uitmaakt) eindigen de gevechten ongeveer waar ze begonnen waren: in de omgeving  van Bergen. "Mons" is een prijs die ze nog absoluut wilden binnenhalen. Hier gingen ze in 1914 voor het eerst in actie en leden een nederlaag. Het is de vraag of die "prijs" nu wel de vele slachtoffers waard is die er nog zijn gevallen.

Ook Edingen is nog op de valreep bevrijd door de Britten. Ook deze Britse en Franse soldaten, die in Duits krijgsgevangenschap zaten bij de stad, herwinnen hun vrijheid (KLM).

En Amerikaanse, zwarte troepen  onder Frans bevel hebben het dorpje Petite-Chapelle bij Couvin bevrijd. Het is de enige keer dat zwarte Amerikaanse soldaten op Belgisch grondgebied in actie kwamen (NARA).

Belgisch leger trekt Gent binnen

De stafchef van het Belgisch leger, luitenant-generaal Gillain, ontving het bericht van de Wapenstilstand om 5u47 en verspreidde het onmiddellijk naar het front. Binnen de twee uur weet iedereen, van de staf tot aan het front zelf, dat om 11u de strijd gestaakt wordt.

Het Regiment Grenadiers is een van de laatste die het bericht ontvangt om 9u15. De laatste minuten tikken voorbij. En dan is het zover: een plotse stilte aan het front. Er is wapenstilstand, de strijd, het doden is voorbij.

Belgische militairen tijdens het bevrijdingsoffensief. Het uniform is veranderd en nog veel meer, maar net als in 1914 worden nog altijd wagentjes door honden getrokken (KLM).

In feite wist iedereen al veel eerder wat er komen ging. Al eerder kwam het bevel van maarschalk Foch dat de geplande aanval voor de 11e niet door mocht gaan. Officieel 'omdat de de aanvoer van munitie vertraging had opgelopen', aldus het bericht dat kort na middernacht werd verspreid. Iedereen, ook de soldaat in de frontlijn, is  vlug op de hoogte en weet dat het in werkelijkheid om een wapenstilstand gaat.

Een Belgische officier wordt overstelpt met bloemen in Gent (collectie KLM).

Het Belgisch leger heeft enige uren eerder haar allerlaatste, maar geweldloze, operatie uitgevoerd van de oorlog: in de vroege uren van 11 november is het Gent binnen getrokken. De avond voordien al was de Duitse vlag van het stadhuis gehaald en waren de laatste Duitsers vertrokken.

De in Gent uitgegeven socialistische krant Vooruit kan in zijn ochtendeditie al het nieuws meegeven van de bevrijding van de stad. Maar op de wapenstilstand blijft het wachten.

De provinciegouverneur van Oost-Vlaanderen laat in de loop van de dag deze tekstaffiche verspreiden, een oproep aan de burgers om mee te werken aan het behoud van de orde.

Gevechten in Brussel

Op het moment van de wapenstilstand is het grootste deel van België nog altijd door de Duitsers bezet. Het nieuws over het einde van de strijd dringt nauwelijks door.

In Brussel gaat alle aandacht naar de chaotische toestand die de Duitse revolutionaire troepen veroorzaken. De Duitse soldatenraad, die in het parlementsgebouw zetelt, zegt de orde te willen handhaven en daarmee met de Belgische autoriteiten samen te werken, maar dat loopt niet van een leien dakje.

Twe foto's vanuit een verschillende hoek van Duitse soldaten die een mitrailleur bemannen in de omgeving van de Beurs (Stadsarchief Brussel, Le Miroir 8-12-1918).

Er zijn gevechten uitgebroken tussen Duitse soldaten onderling. Tegenstanders van de revolutie werden door revolutionaire soldaten belegerd in een paar cafés op het Rogierplein. Er schoten machinegeweren heen en weer, totdat de belegerden zich overgaven. Ook elders hebben soldaten het vuur geopend. Ze beweren dat er op hen is geschoten, maar door wie en waarom is niet duidelijk. Er zouden zeker acht burgers zijn gedood.

Er zijn ook berichten van willekeurig fouilleren van burgers door soldaten, die soms hun geld in beslag nemen. Nog op het Rogierplein hebben soldaten een hotel “opgeëist” en de klanten weggejaagd. Er is geplunderd en een hotelbediende werd vermoord. De moordenaar is door de soldatenraad voor een veldgerecht gebracht. Hij is ter dood veroordeeld en ter plekke gefusilleerd.

De Duitse soldaten vertrekken met hun mitrailleur (Le Miroir, 8 december 1918).

Enkele kranten die tot nu toe onder de Duitse censuur verschenen, zijn nu met patriottische opschriften  verschenen.

De Duitstalige krant Belgische Kurier, die tot nu toe de stem van de bezetter was, verschijnt nu in naam van de soldatenraad. De krant vraagt de Belgische autoriteiten en rechtbanken om hun taken opnieuw uit te oefenen.

Het is pas de tweede editie van de Belgischer Kurier op 11 november die onder controle van de soldatenraad is uitgegeven.

De Brusselse politici en de Spaanse en Nederlandse gezanten plegen permanent overleg over de toestand.

De Spaanse gezant, de markies van Villalobar, heeft zijn wagen met diplomatieke status laten gebruiken om een paar prominente politici door de bestandslijn te sturen zodat ze contact met koning Albert hebben. Het zijn de Brusselse liberaal Paul-Emile Janson en de Gentse socialist Edward Anseele. Ze zijn door de koning ontvangen op het kasteel van Loppem bij Brugge.

Le Bruxellois heeft het over het einde van de nachtmerrie en neemt de oproep over van de soldatenraad aan de bevolking om kalm te blijven (via hetarchief.be).

Piłsudski aan de macht in Polen

In Warschau heeft de Poolse regentschapsraad Józef Piłsudski aangesteld tot opperbevelhebber van het nieuwe Poolse leger.

Piłsudski was gisteren vrijgelaten uit een Duitse gevangenis in Maagdenburg en is meteen naar Warschau gereisd, waar hij vandaag als een held is toegejuicht.

Piłsudski is de centrale figuur in de Poolse vrijheidsstrijd. Aanvankelijk behoorde hij tot het Pools Legioen dat aan de kant van de Centralen tegen de Russen vocht. Die hadden immers het grootste deel van Polen van de Russische overheersing bevrijd. Maar na de revolutie in Rusland weigerde hij nog met de Duitsers samen te werken.

De aankomst van Pilsudski in Warschau

In Polen – of beter de verschillende Poolse gebieden – heerst een chaotische toestand. Op 6 december hebben socialisten in Lublin een republiek uitgeroepen. Tegelijk is in  Galicië, dat tot Oostenrijk behoorde, een andere republiek ontstaan.

Intussen bleef de door de Duitsers geïnstalleerde regentschapsraad in Warschau functioneren. Die heeft zich de laatste weken losgemaakt van de Duitse voogdij. Er is een regering geïnstalleerd en een Pools leger opgericht. De terugkeer van Piłsudski kan voor eenheid zorgen.

De leden van de regentschapsraad, met onder andere de aartsbisschop van Warschau, Alexander Kakowski, wachten Pilsudski op nin het centrum van Warschau

Deze gebeurtenis word in Polen beschouwd als het echte herstel van de Poolse onafhankelijkheid. Daardoor is 11 november nu de nationale feestdag in Polen.Op het einde van de 18e eeuw was Polen als land verdwenen en verdeeld tussen Pruisen, Rusland en Oostenrijk-Hongarije. Het is zowat het enige land waar de Eerste Wereldoorlog een positieve bijklank heeft.

Leden van een studentenmilitie waken in de Poolse hoofdstad, rechts twee ontwapende Duitse soldaten.

Oostenrijkse keizer trekt zich terug uit de staatszaken

Keizer Karel van Oostenrijk verklaart dat hij volledig afziet van elke bemoeienis in de staatszaken van Oostenrijk en het recht van het Oostenrijkse volk erkent om zelf zijn staatsvorm te bepalen. Tegelijk ontheft hij de laatste keizerlijk-koninklijke regering van Heinrich Lammasch van zijn taken.

De tekst van de verklaring is vandaag door de keizer ondertekend en verscheen in een speciaal nummer van de officiële Wiener Zeitung.

De regering-Lammasch had hem die tekst voorgesteld onder druk van de voorlopige Duits-Oostenrijkse regering van Karl Renner, die intussen alle macht heeft overgenomen. Lammasch heeft dan ook geen opvolger meer nodig.

Renner had aangedrongen op troonsafstand, maar onder druk van zijn vrouw Zita wilde Karel daar niet op ingaan.  Een monarch bij de gratie Gods doet geen troonsafstand, zo meent de keizerin.

Links, keizerin Zita in gesprek met enkele officieren die net zijn opgenomen in de Orde van Maria-Theresia. Rechts, het keizerlijk echtpaar en hun kinderen in Payerbach bij de viering van de allerlaatste "Keizerdag". Wienerbilder, 25-8 en 1-9-1918.

De nogal dubbelzinnige verklaring komt er dus in de plaats van een echte troonsafstand. De gevolgen zijn dezelfde. Dit  betekent het einde van zeven eeuwen heerschappij van de Habsburgers over Oostenrijk. Karel (29) is net geen twee jaar aan het bewind geweest.

Karel en Zita hebben vandaag ook hun residentie kasteel Schönbrunn in Wenen verlaten. Ze mogen voorlopig verblijven op een kasteel ten oosten van de hoofdstad.

Keizer Karel tijdens een bezoek achter het front in gesprek met een soldaat (Wiener Bilder, 18-08-1918).

Ex-keizer blijft in Nederland

De afgezette Duitse keizer Willem II heeft een onderkomen gevonden in het eeuwenoude kasteel Amerongen in het midden van Nederland.

Kort na middernacht kreeg Willem in zijn hoftrein die zich nog steeds op het station van Eijsden bij de Nederlands-Belgische grens bevond, bezoek van de commissaris van de koningin in (Nederlands) Limburg. Die deelde hem mee dat hem asiel is verleend.

In de ochtend vertrok de trein uit Eijsden om in de namiddag te stoppen op het station van Maarn bij Utrecht. Daar werd de ex-keizer per auto overgebracht naar Amerongen.

De ex-keizer in de tuin van zijn nieuwe verblijf, mijmerend: Duitsland heeft hij niet doorstreept, "über alles" wel (uit het Italiaanse La Tribuna Illustrata, november 1918).

Het kasteel behoort aan graaf Godard van Altenburg Bentinck, wiens familie bevriend is met de ex-keizer. De graaf is ridder van de (protestantse) Johannieterorde, waar Willem aan het hoofd staat. Hij is bereid hem als gast te ontvangen.

Aanvankelijk leek het dat Willem onderdak zou krijgen in een van de koninklijke residenties in Nederland, maar de regering verkoos van niet. In de Geallieerde landen is er immers weinig begrip voor dat Nederland gastvrij is voor de ex-keizer. Velen vinden dat hij als oorlogsmisdadiger terecht moet staan.

Willem II zal Nederland nooit meer verlaten. In 1920 verhuist hij naar het nabijgelegen Huis Doorn, waar hij tot zijn dood in 1941 verblijft. 

Links, het eindeloos diepe gat waarin de Hohenzollerns terecht komen. Rechts, de misdaden die Willem ook in Nederland in zijn slaap zullen blijven achtervolgen. The Washington Times, 11 en 12 november 1918.