Waarom breekt er geen opstand uit?

Het zou een scene uit een Almodóvar film kunnen zijn. Een deftige, bejaarde Madrilleense dame die iedere week naar de supermarkt gaat en de laadruimte van haar auto vult met maar drie producten. Het zijn grote hoeveelheden: 90 liter melk, 10 kilo cacaopoeder en 400 wafeltjes. Ana is mijn schoonmoeder en soms help ik met haar vreemd handeltje.

Bij valavond gaat Ana de hele lading afzetten bij Esperanza, een andere kwikke, bejaarde dame, die in El Pozo leeft, een wijk waar de economische crisis keihard heeft toegeslagen. Net naast een sloppenwijk huren Esperanza, Ana en andere gespensioneerden een kleine ruimte waar ze dagelijks meer dan honderd gratis maaltijden aanbieden. De lading van Ana is een extraatje, het vieruurtje voor de drugsverslaafden uit de buurt. Geen cent subsidie, het geld komt uit de zakken van de bejaarden, die in veel gevallen ook nog eens hun werkloze kinderen financieel steunen. Regelmatig vraagt mijn schoonmoeder mij of ik dan echt geen geld nodig heb.

Dankzij de familiale netwerken en de onvoorwaardelijke steun van duizenden Ana’s en Esperanza’s wordt voorkomen dat honderdduizenden mensen op straat belanden. Dit is de generatie die honger heeft geleden en heel hard heeft gewerk. Ze zijn vast beslist om hun kinderen een betere toekomst te geven. De inzet van deze generatie legt voor een deel uit waarom de jeugd het niet nodig vindt om massaal in opstand te komen. 57 procent van de jeugd heeft geen baan.

Het protest in Spanje is een zaak van jonge universitairen uit de middenklasse. En zelfs al dreigen ze uit die middenklasse te verdwijnen, dan nog koesteren ze de hoop dat ze er ooit terug hun plaatsje in zullen vinden. Ze aarzelen om een systeem aan te vallen waar ze tot voor kort steevast in geloofden.

De arbeidersklasse, die als enige in staat is om op gewelddadige manier actie te voeren, is niet langer in staat massaal te mobiliseren. De vakbonden zijn veel van hun invloed kwijt. De enigen die het conflict niet uit de weg gaan, zijn geweldloze bewegingen die ontstaan zijn uit de middenklasse, zoals de 15-M beweging of de bewegingen die het personeel uit de gezondheidszorg en het onderwijs verenigen. Maar dit zijn niet de mensen die een revolutie teweeg zullen brengen.

Maar het is vooral de zwarte economie die de schok van de economische crisis opvangt. Volgens schattingen zou die in Spanje tussen 20 en 30 procent van het bruto nationaal product halen.

Hoeveel van die miljoenen werklozen werken in het zwart? Dat is een vraag die men niet dikwijls hoort, want erover praten zou overeen komen met het negeren van de ernst van de torenhoge werkloosheidscijfers.

Er wordt niet veel over gepraat, maar zwart werk wordt overal open en bloot aangeboden. Op lantaarnpalen, op bushokjes en op verkeerslichten kleven kleine briefjes die allerlei diensten aanbieden: “schilderwerken”, “loodgieterij”, “Engelse lessen”, “taxi naar de luchthaven”, “kinderoppas”, gevolgd door een mobiel telefoonnummer. Mijn buurman Antonio is taxichauffeur. Hij baalt van die briefjes:“Mijn vaste klanten zijn verdwenen en laten zich nu vervoeren door clandestiene taxi’s. Mijn licentie kostte mij 18 000 euro, ik betaal mijn belastingen. Dit is oneerlijke concurrentie!”

Vraag steeds aan taxichauffeurs waar je lekker en goedkoop kan eten, zij weten het. Dankzij Antonio heb ik mijn vast restaurant in de buurt gevonden. Het menu kost er 6 euro: voorgerecht, hoofdschotel, een fles wijn of een glas bier én een dessert of koffie: alles inbegrepen. Ik blijf mij afvragen hoe ze het voor zo’n prijs kunnen doen? Bij het afrekenen vraag ik niet naar het ticketje want ik weet dat de kassa stuk is. En zo zal het blijven want dat komt de eigenaar goed uit.

In de horeca rekent men dat tussen 20 en 30 procent zwart werk wordt geleverd. De werknemer wordt slechts enkele uren ingeschreven terwijl hij in werkelijkheid voltijds werkt. De werkgever vult het loon aan met zwart geld en leidt op die manier de arbeidsinspectie om de tuin. Het heeft altijd gewerkt.

Het gebruik van de maandelijkse loonfiche met bijhorende omslag gevuld met bankbiljetten is een diepgewortelde traditie. Arturo Fernandez, de vice-voorzitter van de Spaanse werkgeversfederatie weet er alles van. Hij is eigenaar van een catering bedrijf dat aan het restaurant van het parlement levert. In februari gaven verschillende werknemers van zijn bedrijf toe dat ze de helft van hun loon in het zwart ontvingen. Ondertussen maakte het parlement een einde aan de samenwerking en doet de Spaanse werkgeversorganisatie de zaak als een incidentje af.

In 1,9 miljoen Spaanse huishoudens heeft niemand werk. Dit is het resultaat van een rampzalige besparingspolitiek die nog niet ten einde is. De regering zegt dat er er nog “marge” is, want Spanje moet en zal haar schulden afbetalen.

Het doet mij denken aan de situatie in Argentinië, eind jaren 90. Massale werkloosheid, een krimpende middenklasse, een groeiende kloof tussen rijk en arm en een bevolking die niet meer in haar politieke leiders gelooft. Maar de Argentijnse crisis is voorbij en de Spaanse gaat nog een tijdje duren.

(De auteur is VRT correspondent in Madrid)