De Spaanse nachtmerrie - Sven Tuytens

In 2003 voorspelde de toenmalige Spaanse premier José María Aznar heel fier dat Spanje in 2004 meer appartementen en huizen zou bouwen dan Frankrijk en Duitsland samen. Als het zo verder ging zou Spanje het Dubai van Europa worden. Spanjaarden zouden niet enkel een eigen huis bezitten, maar ook nog ééntje aan het strand en voor wat afwisseling, nog ééntje op het platteland. Ook steden en gemeenten raakten bezeten door de bouwwoede. Provinciesteden begonnen internationale luchthavens aan te leggen, en zelfs Tardienda, een dorpje van amper 1.000 inwoners kon het voor mekaar krijgen om een hst-station te laten bouwen. Benidorm koos voor het "In Tempo"-project: een twin tower, het hoogste appartementsgebouw in Europa. En dan stortte de vastgoedmarkt en de bouwsector in elkaar.
analyse
Analyse
Aansturen van de 'analyse' teaser o.a. op de home pagina en 'analyse' weergave op een detail artikel. Deze tag zorgt er ook voor het automatisch aanvullen van de 'analyse' overzichtspagina

Vandaag wachten de spookluchthavens van Castellón, Huesca of Ciudad Real nog op hun eerste passagier of worden ze op zondag gebruikt door buurtbewoners die er een fris pintje komen drinken. De modernste generatie hst-treinen stoppen nu in Tardienda. Volgens de Spaanse spoorwegen zijn daar in 2012 amper twintig reizigers op de mooie trein gestapt.

En de twin towers van Benidorm staan er - onafgewerkt - zoals honderden andere van dat soort bouwprojecten die eraan herinneren hoe het in Spanje goed fout liep.

Pessimisme

Tot mijn grote ergernis hoor ik in België regelmatig zeggen dat de Spanjaarden maar niet boven hun stand hadden moeten leven. Maar Duitse en ook Belgische banken waren er snel bij om tegen lage rentes aan Spaanse banken geld te lenen, die dan op hun beurt, en zonder te veel vragen te stellen, hypotheken verstrekten. Opeenvolgende Spaanse regeringen deden niets om de bouwwoede aan banden te leggen en nu moet de Spaanse bevolking bloeden.

Spanje wordt opnieuw wat het heel lang geweest is: een arm land van miljoenen sukkelaars geleid door een machtige elite. Optimisme heeft plaats gemaakt voor moedeloosheid. De Spanjaarden geloven in niets meer. Ooit droomden ze van Europa dat voor democratie en welvaart stond. De mooie droom is een nachtmerrie geworden en het grootste deel van de Spaanse bevolking laat via opiniepeilingen weten dat dit niet is wat ze van Europa verwacht hadden. Er bij horen betekent vandaag zware offers brengen, zoals de afbouw van een zeer jonge welvaartsstaat, de afbraak van het goede gezondheidssysteem, de verlaging van de lonen en sociale uitkeringen en de massale vernietiging van arbeidsplaatsen.

Ontslagbrief is het begin van het einde

In 2009 en 2010 zijn twee miljoen Spanjaarden hun job kwijt geraakt. Die mensen hebben op dit moment geen uitkering meer want in Spanje kun je maximaal gedurende 2 jaar een werkloosheidsuitkering krijgen. Samen met Griekenland haalt Spanje nooit eerder geziene werkloosheidscijfers, met meer dan de helft van de jeugd zonder werk.

Zonder inkomen kan je je huur of hypotheeklening niet langer betalen. Het Spaanse gerecht heeft de handen vol met het uitvoeren van gedwongen huisuitzettingen. Het is een lange procedure die niet begint op het moment dat je van de rechtbank je eerste aangetekende brief ontvangt, maar veel eerder, op het ogenblik dat je werkgever vraagt of je heel eventjes naar zijn kantoor kan komen. Even verwittigen voor de ontslagbrief thuis in de bus valt. Sinds 2008 heeft het gerecht al meer dan 400.000 gedwongen huisuitzettingsprocedures opgestart.

Terug naar de jaren 60

Het einde van de Europese droom komt hard aan want het is terug naar af. Terug naar de jaren 60, naar het land van dictator Franco, met een gigantische kloof tussen rijk en arm en een jeugd die haar koffers neemt, in de hoop ergens ten noorden van de Pyreneeën een waardig bestaan te kunnen leiden.

Maar het grote verschil tussen de Spaanse gastarbeiders met hun kartonnen valiesjes van toen en die van vandaag, is dat ze een halve eeuw geleden ongeschoold waren. Diegenen die nu met een zwaar gemoed vertrekken, zijn vooral jongeren met diploma’s op zak. Samen met de duizenden wetenschappers die het land verlaten, verliest Spanje een gigantische investering. Volgens de Spaanse vakbonden kost het bijvoorbeeld tussen de 150.000 en 200. 000 euro om een geneesheer op te leiden. De voorbije drie jaar zijn er 5.000 Spaanse dokters uitgeweken.

Besparen zonder hervormen

De indignados hebben de Spanjaarden het ware gezicht van deze democratie getoond. Het cliëntelisme uit de tijd van dictator Franco blijft de regel. Rechters leggen verantwoording af aan het partijbestuur en de 150 van corruptie verdachte politici hoeven helemaal niet voor hun politieke carrière te vrezen. Ook premier Mariano Rajoy zou pakken zwart geld van bouwpromotoren ontvangen hebben. In België zou dit een regeringscrisis ontketenen. Maar na veel gezeur heeft de premier beloofd om er wat uitleg over te geven, maar alleen wanneer het hem past.

Wie denkt er vandaag nog aan de mooie verkiezingsbelofte van de Partido Popular? De plannen lagen klaar om in volle economische crisis drie miljoen nieuwe arbeidsplaatsen te scheppen. In plaats daarvan zijn er in sneltempo jobs verloren gegaan.

Maar de arbeidsregeling van de conservatieve regering zorgt nu wel wat voor veranderingen: het is gemakkelijker geworden om een werknemer op straat te zetten, de slagkracht van de vakbonden is zodanig aan banden gelegd dat het de regering niets meer kan schelen wat ze te zeggen hebben. En er wordt geen moeite gespaard om de weg vrij te maken voor een geleidelijke privatisering van het onderwijs en de gezondheidszorg. Met de huidige economische crisis als voorwendsel is dit een vette kluif waar een kleine elite snel geld mee kan verdienen.

Honger

Dat de welvaartsstaat verdwijnt blijkt uit een onthutsend onderzoek van de internationale organisatie Oxfam: 2 miljoen mensen, 5 procent van de Spanjaarden, heeft dagelijks onvoldoende te eten. Bijna de helft van de Spanjaarden heeft zijn eetgewoonten aangepast aan de prijsstijgingen van voedingsmiddelen. In de supermarkten blijven vlees en vis liggen. Er worden meer bonen en linzen gegeten. Fruit wordt niet langer per kilogram gekocht, maar per stuk.

Kinderen vertrekken zonder ontbijt naar de school. Leerkrachten krijgen steeds vaker te maken met kinderen die flauw vallen. Keer op keer moeten de spoeddiensten vaststellen dat ondervoeding de oorzaak is. Steeds meer families staan dagelijks aan te schuiven voor de deuren van de “comedores” of Spaanse gaarkeukens. Steeds meer van die gaarkeukens zijn initiatieven van vrijwilligers die zelf vlees en groenten op de vroegmarkt halen, afspraken met supermarkten maken en dagelijks de gaarkeukens draaiende houden.

Nieuwe armen

Er is een nieuwe klasse van armen ontstaan. Mensen die werk hebben maar die toch in armoede leven. Voor hen is het maandelijks puzzelen om rond te komen. Vooral families met kinderen hebben het moeilijk. Het niveau van het onderwijs gaat pijlsnel omlaag, kindergeld bestaat niet in Spanje en er is zwaar gesnoeid in de studententoelagen. Jaarlijks verhogen de universiteiten het inschrijvingsgeld, in sommige gevallen zijn dat stijgingen van 300 procent.

Duizenden studenten die in september van plan waren om naar de universiteit te gaan zullen bij gebrek aan geld hun toekomstplannen moeten herzien. Als er nu al gesproken wordt over een verloren generatie dan is het einde van de tunnel zeker niet in zicht. Want op deze manier bereiden we een nieuwe crisis voor, nog voor de huidige voorbij is.

Sven Tuytens
De auteur is VRT correspondent in Madrid.