Leven in een Sandwichfamilie - Sven Tuytens

Als gevolg van de crisis zijn er in Spanje steeds meer van dat soort families. De vaststelling dat het aantal sandwich families de komende jaren sterk zal stijgen is één van de conclusies van 11 sociologen, economen en politicologen die onlangs de resultaten van een boeiend onderzoek publiceerden: 'De Schaduw van de crisis: de Spaanse samenleving aan de horizon van 2018', een samenwerking tussen het Centro Reina Sofía en de Fundación de Ayuda contra la Drogadicción (FAD).

De studie staat in schril contrast met de hoopgevende boodschappen van de regering van Mariano Rajoy, die laat uitschijnen dat het ergste van de crisis achter de rug is.  

Grootouders zorgen met hun pensioen, samen met zij die wel werk hebben, voor een gezamenlijk inkomen. Vrouwen ontfermen zich over de kleine kinderen en hulpbehoevende ouderen. Opa’s en oma’s redden met hun pensioen hun kinderen en kleinkinderen, die gedwongen door de barre economische omstandigheden, bij hen zijn komen wonen. De familie als het noodzakelijke vangnet, omdat de sociaaldemocratische welvaartsstaat langzaam verandert in de richting van een neoliberaal model, vergelijkbaar met dat in de Verenigde Staten, zeggen de onderzoekers in hun rapport.

Voor veel Spanjaarden, is het een zeer herkenbaar verhaal want het is terug naar wat iedereen kent: de mediterrane familie, die niet alleen een gemeenschap van gevoelens is, maar ook een samenleving van goederen en diensten. Het is een stam, die je in moeilijke tijden beschermt en op andere momenten, egoïstisch verstikt.

Het is deze familie die de rol van de verdwijnende welvaartstaat overneemt. Een welvaartsstaat die in Spanje, in vergelijking tot andere Europese landen, relatief jong is. Het voordeel van de sandwich familie is, dat je als bejaarde minder snel in een bejaardentehuis gedumpt wordt en dat de derde leeftijd opnieuw een actieve rol krijgt in de opvoeding van kinderen.

Net zoals voor het begin van de crisis, is het kenmerkend voor de Spaanse jeugd dat ze geen haast hebben om snel het ouderlijk huis te verlaten. 80 procent van de jeugd leeft tot hun dertigste bij mama en papa en daar komt in de toekomst geen verandering in. Wel vertrekken jaarlijks tienduizenden Spanjaarden, op zoek naar werk in het buitenland. Voor velen onder hen blijft de familie een fundamentele waarde. Maar het is een waarde die geen compensatie kan leveren voor het gebrek aan werkkansen. De recente golf van emigratie wordt belichaamd door de slogan "No nos vamos, nos echan" ("we vertrekken niet, ze verdrijven ons"). De massale emigratie destabiliseert de Spaanse samenleving en doet denken aan de somberste bladzijden van de Spaanse geschiedenis.

De inkomens en koopkracht blijven dalen en in 2018 zal het BIP per inwoner lager liggen dan bij het begin van de crisis in 2008. Een economische groei, die op de heropleving van de bouwsector rekent, zal binnen vijf jaar nog steeds geen alternatief gevonden hebben. De actieve bevolking blijft dalen, waardoor jongeren ofwel emigreren of verplicht zijn onzekere en tijdelijke jobs te aanvaarden. Volgens de studie blijven de werkloosheidscijfers binnen vijf jaar boven de 20 procent schommelen.

De verzwakking van de verzorgingsstaat zal voor een verhoogde sociale kloof zorgen, de middenklasse verdwijnt en de sociale polarisatie tussen rijk en arm, de ongelijkheid van inkomen en de armoede nemen toe.

Ook de kloof tussen politici en burgers groeit. Het gevolg hiervan is dat jongeren actiever en ook veeleisender in hun protest worden. Ze blijven de politiek van de traditionele partijen verwerpen en dat gaat zich vertalen in een veranderd stemgedrag. Het gaat niet langer om linkse of rechtse politieke standpunten, maar wel om oud en nieuw. Jongeren worden minder passief en activistischer.

Ze gaan zich steeds meer organiseren in burgerplatformen of burgerbewegingen. Volgens de onderzoekers gaan die tot nog meer straatprotest leiden. Maar ze voegen er wel aan toe, dat het groeiende protest evenwel niet zal leiden tot sociale explosies of extreme situaties.

Volgens de onderzoekers, moeten er van overheidswege maatregelen genomen worden om de zorg en bescherming van de meest getroffen huishoudens te garanderen en sociale uitsluiting te voorkomen. Het Nationaal Instituut voor de Statistiek (INE), telt al meer dan 1,8 miljoen huishoudens, waar alle familieleden werkloos zijn. De onderzoekers vinden dat het socio-economische model van Spanje ook in crisis en het zou een 'politiek zeer ernstige fout zijn' dit te negeren.

(De auteur is VRT correspondent in Madrid.)