40 jaar Waterloo van ABBA - André Vermeulen

'Jo, jo, vid Waterloo' klinkt het nog in de Zweedse nationale finale op 9 februari. ABBA wint met een enorme voorsprong. De punten worden gegeven door een publieksjury: geen leger sms’ende bakvissen, maar een speciaal samengestelde jury met even veel mannen als vrouwen, een mengeling van jong en oud, ongeveer zoals de jury’s die dat jaar zouden beslissen op het songfestival.

Het jaar voordien zijn Björn, Benny, Agnetha en Annifrid – zoals ze toen nog heetten – al eens derde geëindigd in de Zweedse preselectie. Een vakjury vond ze nog niet de beste keuze voor het songfestival. Het liedje waarmee ze derde werden, heette ‘Ring ring’ en het heeft toch voor een deel het internationale pad geëffend: ‘Ring ring’ werd niet alleen een hit in Scandinavië, maar ook in Duitsland, Oostenrijk, Nederland en Vlaanderen. “We braken eerst door in de Germaanse wereld”, zei ABBA-producer/manager/tekstschrijver Stig Anderson daarover, “Er liep een soort onzichtbare grens door Brussel."

De Europese contacten die via ‘Ring ring’ waren opgebouwd – platenfirma’s, media – worden in maart ’74 opnieuw aangesproken. Daardoor is een groot deel van Europa al op de hoogte van de deelname van ABBA aan het songfestival, lang voor de groep in Brighton op het podium staat. En de single ligt dan al in heel West-Europa in de winkel. Het is ook de tijd waarin elke deelnemende omroep één of meer tv-programma’s wijdt aan de voorstelling van alle songfestivalinzendingen.

Op weg naar Brighton maakt ABBA ook nog een slimme tussenstop in Londen. Daar ontmoeten ze de Britse pers. Er is belangstelling, want het songfestival levert al jaren verschillende tophits op. Zelfs de drie meest recente – Franstalige – winnaressen kwamen hoog in de Britse hitparade: Séverine, Vicky Leandros en Anne Marie David. Het songfestival winnen is voor niet-Engelstalige artiesten ongeveer de enige kans op succes op de Britse markt.

In die dagen nemen dan ook vaak internationaal bekende artiesten deel aan het songfestival. In 1974 stuurt het Verenigd Koninkrijk Olivia Newton John met ‘Long live love’ en Nederland Mouth and MacNeal met ‘I see a star’. Ook de Spanjaard Peret en het Duitse duo Cindy und Bert hadden al internationale hits vóór het songfestival.

Maar de grootste concurrentie komt uit Italië: Gigliola Cinquetti. Ze is wereldberoemd sedert haar songfestivaloverwinning in 1964 met ‘Non ho l’età’. In 1974 zingt ze een sterke ballade, ‘Si’. Het lied van ABBA heette overigens eerst ‘Honey pie’, maar er werd een nieuwe tekst geschreven rond het woord ‘Waterloo’: een betere titel voor een niet-Engelstalig publiek.

Vóór 1974 hebben - op een Deens duo na - alleen solisten het songfestival gewonnen. Sedert 1967 zelfs alleen zangeressen, meestal met liedjes die ver af stonden van de popmuziek die al meer dan tien jaar de Europese hitparades overheerst. Het songfestival heeft wel twee maatregelen genomen die de triomf van ABBA mogelijk/makkelijker maken: sedert 1971 mogen groepen deelnemen, met maximaal zes mensen op het podium, en in 1973 is de verplichting geschrapt om in je eigen taal te zingen.

Als ABBA z’n songfestivalmoment krijgt, klopt het plaatje vanaf het eerste moment: hun dirigent komt op als Napoleon, Agnetha en Frida maken een dynamische entree en stelen de show met hun looks en hun kleren. Een mix van verwijzingen naar de tijd van Napoleon en naar glitter en glamrock: Björn en Benny dragen plateauzolen en hun gitaren hebben een soort stervorm: twee belangrijke attributen van eigentijdse topacts als Slade en Gary Glitter.

‘Waterloo’ klinkt modern, overweldigend en is makkelijk meezingbaar. Het lied drijft op de sterke – maar live toen niet altijd perfecte – samenzang van Agnetha en Frida. Het wordt voortgestuwd door een strakke opbouw en een stevig arrangement dat het toetsenwerk beklemtoont. Björn en Benny schrijven later nog betere liedjes, maar ‘Waterloo’ is een perfecte, tot in de details verzorgde popsong.

Tijdens de puntentelling ligt Zweden meteen aan de leiding. Uiteindelijk wint ABBA met 24 punten, 6 meer dan Gigliola Cinquetti, die tweede wordt en dus net geen Johnny Logan avant la lettre. De puntenaantallen liggen zo laag, omdat elk van de 17 landen maar tien punten mag uitdelen: 1 per jurylid. Het songfestival van 1974 levert vier grote internationale hits op: de liedjes van Olivia Newton John, Mouth and MacNeal en Gigliola Cinquetti staan overal in Europa in de hitparade. Diverse andere inzendingen hebben een beperkter internationaal succes. Maar ABBA scoort het best: ‘Waterloo’ komt in de meeste Europese landen op één. Het haalt ook de zesde plaats in de VS. ‘Volare’ van Domenico Modugno – derde in 1958 – is het enige songfestivallied dat daar beter deed, met vijf weken op één.

ABBA bouwt de meest succesvolle carrière uit van alle songfestivalwinnaars. ABBA wordt ook het grootste succesverhaal in de popmuziek sedert The Beatles. In acht jaar tijd hebben ze meer dan twintig absolute tophits: ‘'Dancing queen', 'Knowing me knowing you' en 'The winner takes it all' zijn enkele van de grootste.

Met de overwinning van ABBA lijkt het of het songfestival voor vernieuwing kiest, in dit geval voor aansluiting bij de hitparades van die tijd; daar staat vooral popmuziek in. Franse en Italiaanse liedjes, ooit goed voor massa’s wereldhits, raken almaar minder buiten de grenzen van hun taalgebied.

De dramatische ballade met climax op het einde, tot dan het meest typische songfestivalgenre, krijgt concurrentie van opgewekte groepjes met meestal minimaal één vrouwelijk lid. In de jaren na ABBA wint eerst Teach-In uit Nederland (Ding-a-dong) en daarna de Britse Brotherhood of Man (Save your kisses for me). De lichtvoetige Zweedse versie van de Angelsaksisch popmuziek bepaalt nog decennia na ABBA het imago van het songfestival.

Helaas niet alleen ten goede: de ABBA-klonen hebben nooit het talent van hun Zweedse voorbeeld. Door de zege van ABBA verliest het songfestival wel voor een deel z’n unieke karakter: chanson en canzone komen in de verdrukking, het Engels en de muziekgenres die daarmee samen hangen domineren, en krijgen vandaag bijna uitsluitend nog wat weerwerk van etnische muzikale invloeden, hoofdzakelijk uit het zuidoosten van Europa.

In Brighton bracht ABBA de Engelse versie van 'Waterloo'. Met de Zweedse versie hadden ze misschien ook, misschien niet gewonnen. Maar ze zouden ongetwijfeld ook hoog geëindigd zijn. ‘Waterloo’ is een perfecte popsong waarover diep is nagedacht en waaraan ongelooflijk hard is gewerkt en geschaafd. Bijna een jaar lang, vanaf de ‘nederlaag’ met ‘Ring ring’. Björn vertelde ooit in Eurosong dat hij soms ’s nachts wakker schoot en dan een ingeving had voor een overgang in een liedje die nog niet zo perfect zat: oog en oor voor detail, niet tevreden met ‘second best’.

ABBA speelde ook niet alleen muzikale troeven uit. Agnetha en Frida zagen er meer dan behoorlijk uit (vooral in contrast met Björn en Benny), en de groep had zich uitgedost op een manier die precies paste bij het lied én bij de tijd van toen. Vandaar ook dat hun optreden op het songfestival er nu wat belachelijk en gedateerd uitziet. Maar ik vermoed dat ze daar wel mee kunnen leven.  

(André Vermeulen is muziekkenner par excellence.)