Wat nu met Catalonië? - Sven Tuytens

De Spaanse premier Mariano Rajoy zegt dat hij naar het Grondwettelijk Hof is gestapt "om de Spaanse grondwet te verdedigen". Daarin staat dat de soevereiniteit van de Spaanse staat bij alle Spanjaarden ligt. Eén bevolkingsgroep kan niet zomaar beslissingen nemen die ook gevolgen hebben voor de rest van het land. Waarom kunnen de Schotten dan wel over hun eigen toekomst beslissen? Is Spanje dan zo anders?

Rajoy had een voorbeeld kunnen nemen aan de houding van de Britse premier David Cameron en misschien op die manier de harten van de twijfelaars kunnen winnen. Maar de Spaanse conservatieven hebben het moeilijk met onderhandelen. Ze vinden dat al de regio’s al te veel rechten hebben verworven. Dus over onafhankelijk wordt gewoon niet gesproken.

Veel Spanjaarden waren onder de indruk van de politieke moed van David Cameron. Wat een contrast met hun eigen zwijgzame premier die persconferenties organiseert waarbij journalisten enkel mogen luisteren en geen vragen stellen. In plaats van te onderhandelen, heeft hij de verantwoordelijk naar het gerecht doorgeschoven.

Meer dan ooit voelen veel Catalanen zich nu buiten de staat gesteld. Wat hun regioregering zegt, telt niet in Madrid. Een meerderheid van het Catalaanse Parlement keurde onlangs een wet goed, die de legale basis is voor het organiseren van een stemming. Maar steeds opnieuw wordt er vanuit Madrid met de ‘heilige’ grondwet van 1978 gezwaaid. Een grondwet die werd opgesteld onder het wakend oog van getrouwen van dictator Franco; zij waren toen veel sterker dan de oppositie die pas uit ballingschap was teruggekeerd.

De leden van de huidige conservatieve regering zijn de erfgenamen van een dictatoriaal regime die Spanje enkel vanuit Madrid kunnen bekijken. De houding van een traditioneel Spanje waar uitvoerende en gerechtelijke macht onder één hoedje spelen. Dat legt uit waarom het Grondwettelijk Hof zo snel op de klacht van de regering reageerde: het oude systeem van corruptie en cliëntelisme van de traditionele partijen is in gevaar.

De onafhankelijkheidsbeweging in Catalonië is reeds enkele jaren in staat om miljoenen mensen te mobiliseren. Catalanen klagen dat Madrid het staatsbestel wil hercentraliseren, dat hun eigen taal en cultuur niet veilig zijn en dat ze veel afdragen aan de nationale schatkist en weinig terugkrijgen. Het zijn gevoelens die al decennia leven, maar de economische crisis heeft ze fors aangewakkerd.

Maar vooral politieke corruptie en cliëntelisme zorgen ervoor dat in Spanje alle traditionele partijen onder vuur liggen. Ook corruptie binnen de traditionele nationalistische partijen in Catalonië zet kwaad bloed. Voor miljoenen Catalanen gaat het dus niet alleen om onafhankelijkheid, maar ook om een ander samenlevingsmodel. Kijk maar naar het succesvolle platform tegen de gedwongen huisuitzettingen, de protestacties tegen het massatoerisme in Barcelona en de nieuwe politieke partijen.

Regiopresident Artur Mas zit nu in een vervelende situatie. Het referendum opgeven staat gelijk aan zichzelf buiten spel zetten. Maar tegelijk wil hij niets illegaals ondernemen, hij kan zich niet permitteren het Grondwettelijk Hof te negeren. Daarom rekent de Catalaanse regering nu op de reactie van de straat.

Dinsdagavond betoogden tienduizenden Catalanen voor de gemeentehuizen. Dit is nog maar het begin. We mogen een golf van protest verwachten. Het Spaanse ministerie voor binnenlandse zaken heeft 180 agenten van de oproerpolitie naar Catalonië gestuurd. Niet echt nodig, want Catalonië beschikt over haar eigen oproerpolitie die, als het nodig is, even repressief kan optreden als hun collega’s in de rest van Spanje. In plaats van te praten is het sturen van politiemannen een goede poging om gewelddadig protest uit te lokken. Het is flauw om zo te proberen de brede, geweldloze en democratische Catalaanse onafhankelijkheidsbeweging in een slecht daglicht te stellen. Sommige conservatieve dagbladen in Madrid hopen op beelden van Catalanen die Spaanse vlaggen verbranden.

Hoe het verdict van het Grondwettelijk Hof ook klinkt en hoeveel politiemannen er naar Catalonië gestuurd worden, een overgrote meerderheid van de Catalanen wil zich op 9 november uitspreken. 93 procent van de gemeentebesturen zijn bereid om een volksraadpleging te organiseren. Het zou logisch geweest zijn om een legale basis te zoeken voor de uitoefening van dit recht, zeker omdat het hier een niet bindend referendum betreft. Het is niet ondenkbaar dat miljoenen Catalanen op 9 november een symbolische actie ondernemen door massaal in steden en dorpen voor gesloten stembureaus te gaan protesteren.

Buiten een paar bejaarde beroepsmilitairen, die hun steentje bij willen dragen om de Spaanse fierheid te verdedigen en dromen van Spaanse tanks op de Diagonal in Barcelona, vinden steeds meer Spanjaarden dat Catalonië het recht heeft om een referendum te organiseren. Slechts weinigen zijn echter bereid om druk uit te oefenen op de regering en de Spaanse socialisten (PSOE), zodat de Catalanen zich in een referendum kunnen uitspreken.

Het is tijd om op te merken dat, ondanks de verschillende nationalistische gevoelens, alle Spanjaarden een gemeenschappelijk doel hebben. De politici uit de transitie periode moeten plaats maken voor een nieuwe generatie. Een generatie die begrijpt dat onafhankelijkheid zoals in de negentiende eeuw niet meer bestaat. Bijna 80 procent van onze wetten zijn EU-wetten. Wat er ook gebeurt, Catalanen zullen EU-burgers blijven. Alle rampscenario’s verdwijnen dan, want Catalonië kan dan ‘onafhankelijk’ worden binnen een Spaanse federatie. Zover hoeft het zelfs niet te komen, maar dan moeten de politici snel terug aan de onderhandelingstafel.

(Sven Tuytens is VRT-correspondent in Madrid)