Kan abortuskwestie Amerikaanse kiezers overhalen om te stemmen? In 10 staten staat de wet mee op het stembiljet

Een van de staten waar abortusrechten op het stembiljet staan, is Arizona, een belangrijke strijdstaat in de komende verkiezingen. De kiezers stemmen daar op 5 november over 'Proposition 139', een voorstel dat abortus zou legaliseren "tot de foetus levensvatbaar is", rond de 24e week van de zwangerschap.  

De abortuskwestie is al langer een heet hangijzer in Arizona. Eerder dit jaar brak in de staat een politieke strijd uit over de mogelijke herinvoering van een streng abortusverbod uit 1864. Na fel protest ging dat uiteindelijk niet door.

Sinds september is abortus in Arizona legaal tot 15 weken. Daarna is het verboden, zonder uitzondering voor verkrachting of incest, en kan de ingreep enkel uitgevoerd worden indien het leven van de moeder in gevaar is. Proposition 139 zou het recht op abortus dus grondig uitbreiden.

Abortus is niet alleen in Arizona een verkiezingsthema. In totaal zijn er 10 staten waar kiezers niet enkel stemmen voor een nieuwe president en nieuwe volksvertegenwoordigers, maar ook de toekomst bepalen van de abortuswetgeving in hun staat. De voorstellen die op tafel liggen, zijn vaak vergelijkbaar met dat in Arizona.

Er zijn 2 manieren waarop een maatregel op het stembiljet kon worden geplaatst: via een burgerinitiatief of via wetgevende maatregelen.

• Burgerinitiatief: de maatregelen worden door burgergroepen geschreven. Om op het stembiljet te worden geplaatst, moeten de burgergroepen voldoende handtekeningen verzamelen. In Arizona, Colorado, Florida, Missouri, Montana, Nebraska, Nevada en South Dakota kwam abortus op het stembiljet via zo'n burgerinitiatief.

• Wetgevende maatregelen: deze maatregelen worden geïntroduceerd en goedgekeurd door wetgevers voordat ze op het stembiljet verschijnen. Dat was het geval in New York en Maryland.

Dat de abortuskwestie zo'n grote rol speelt in de verkiezingscampagne heeft te maken met het terugdraaien van het historische Roe v. Wade-arrest in juni 2022. Het Amerikaanse Hooggerechtshof besliste toen met een meerderheid van 5 tegen 4 om het landelijke recht op abortus te schrappen. Sindsdien kunnen staten zelf beslissen om abortus al dan niet – volledig of gedeeltelijk – te verbieden. Van de 5 conservatieve rechters die voor de terugdraaiing stemden, werden er 3 benoemd door de voormalige president Donald Trump.

De afschaffing van Roe v. Wade leidde tot een golf van restrictieve abortuswetten in conservatieve staten en lokte gemengde reacties uit. Zo verklaarde de Texaanse gouverneur Greg Abbott, een Republikein, dat "het Amerikaanse Hooggerechtshof het recht van de staten om onschuldige, ongeboren kinderen te beschermen, hersteld heeft". 

In Democratische staten spraken gouverneurs dan weer hun steun uit voor abortusrechten en werden initiatieven genomen om het recht wettelijk te beschermen. J.B. Pritzker, gouverneur van Illinois, kondigde bijvoorbeeld aan dat "abortus altijd veilig en legaal zal zijn in Illinois".

Door de kwestie op het stembiljet te zetten, hopen de Democraten dat meer mensen die abortusrechten steunen op verkiezingsdag zullen opdagen.

Bij de tussentijdse verkiezingen in 2022 voorspelden experten een rode (Republikeinse) golf, maar dat was niet het geval, onder meer door de terugdraaiing van Roe v. Wade. Uit een peiling van YouGov/The Economist bleek dat tussen de 57 en 68 procent van de Democraten de abortuskwestie als "zeer belangrijk" beschouwde.

2 jaar later zet de Democratische presidentskandidate Kamala Harris volop in op het thema. In interviews en debatten beloofde ze al verschillende keren om de abortusrechten op federaal niveau te herstellen. Ook haar vicepresidentskandidaat Tim Walz spreekt zich uit. "Hoe kunnen we als natie zeggen dat het fundamentele recht om over je eigen lichaam te beschikken, bepaald wordt door waar je woont?", zei Walz tijdens het debat tussen de vicepresidentskandidaten.

De Democraten spenderen tientallen miljoenen aan televisieadvertenties gelinkt aan abortus, voornamelijk in de strijdstaten. Zo ging in de eerste 4 maanden van 2024 maar liefst 48 procent van de Democratische advertentie-uitgaven voor omroepen in Pennsylvania naar advertenties over abortus. Pennsylvania wordt beschouwd als een cruciale staat in november. Trump en Harris liggen er dicht bij elkaar.

Het team Harris-Walz pakt ook uit met een ‘Fighting for Reproductive Freedom’- bus, die 50 stops maakt in de strijdstaten. Op de bus zitten senatoren, activisten, acteurs en influencers die het belang van het thema aankaarten.

De Democraten zeggen al langer dat de Republikeinse presidentskandidaat Trump een nationaal verbod op abortus in de wet wil verankeren. Hoewel Trump af en toe wisselt van standpunt, lijkt hij nu wel vast te houden aan het idee dat de staten zelf mogen beslissen of ze abortus al dan niet toelaten. Begin oktober liet hij weten dat hij zijn presidentieel veto zou gebruiken tegen een voorstel voor een federaal verbod. 

Trumps vicepresidentskandidaat J.D. Vance pleit eveneens om de abortuswetgeving op het niveau van de staten te houden. Hij heeft het in de campagne vaak over een ‘pro-family’-beleid, zoals het ondersteunen van fertiliteitsbehandelingen.

Opvallend is dat voormalig -en mogelijk toekomstig- ‘first lady’ Melania Trump een heel andere stem laat horen. In haar autobiografie verdedigt ze het recht op abortus als een beslissing die enkel bij de vrouw zelf mag liggen.