Net als 4 jaar geleden kan het ook dit jaar enkele dagen duren voor de nieuwe Amerikaanse president bekend is. In verschillende strijdstaten zou de uitslag wel eens heel nipt kunnen zijn en net in enkele van die staten gelden specifieke telregels die het tellen van de stemmen vertragen. En bij zo'n nieuwe nek-aan-nekrace loert ook nu weer onrust en chaos om de hoek.
Waarom het dagen kan duren voor we de nieuwe Amerikaanse president kennen (en dat weer tot onrust kan leiden)
'Early voting' of vervroegd gaan stemmen zit in de lift in de Verenigde Staten. Volgens de laatste cijfers hebben al meer dan 66 miljoen Amerikanen hun stem uitgebracht voor de eigenlijke verkiezingsdag. Dat kan op verschillende manieren, onder meer met 'mail-in ballots' die je in een beveiligde 'drop box' kan achterlaten of door nu al een stem uit te brengen in het dichtstbijzijnde stemlokaal.
Als zoveel mensen op voorhand hun stem uitbrengen, lijkt het logisch dat het resultaat van de verkiezingen op de verkiezingsdag zelf snel bekend zal zijn. Maar zo gemakkelijk is het niet. De kies- en telprocedure verschilt van staat tot staat en soms zelfs tot op het niveau van de counties. Met name in de belangrijke strijdstaten, waar elke stem kan tellen, kunnen de telregels er toe leiden dat de winnaar pas dagen later bekend zal zijn.
Vervroegd stemmen, maar nog niet tellen
Neem de strijdstaat Arizona. In principe mogen verkiezingsfunctionarissen stembrieven (ook vervroegd uitgebrachte stemmen) beginnen te tellen zodra ze die in handen krijgen. Een andere regel stelt echter dat stembrieven die op verkiezingsdag in 'drop boxes' worden achtergelaten, pas mogen worden geteld als het stembureau gesloten is en alle kiezers het gebouw hebben verlaten.
Verantwoordelijken van de county Maricopa - waar ook de miljoenenstad Phoenix toe behoort - hebben nu al gewaarschuwd dat het telproces mogelijk 10 tot 13 dagen kan duren. Aangezien zo'n 60 procent van de staat in die county woont, kan het dus lang duren voor duidelijk wordt of de staat blauw of rood kleurt.
Een ander voorbeeld is Pennsylvania, de strijdstaat met de meeste kiesmannen (19). Zowel de Democraten als de Republikeinen beschouwen de staat als essentieel om de race naar het Witte Huis te winnen. De kans dat de resultaten pas later bekend raken, is echter groot. De wet stelt dat functionarissen pas op verkiezingsdag poststemmen mogen verwerken en tellen. In 2020 moesten de Amerikanen 4 dagen wachten op het definitieve resultaat in Pennsylvania.
Hoe worden de resultaten bekendgemaakt?
De Amerikaanse presidentsverkiezingen verlopen net iets anders dan in andere landen. Niet de kandidaat met de meeste stemmen wordt de nieuwe president, maar diegene met de meeste kiesmannen (vertegenwoordigers van de staten).
Elke staat maakt zelf bekend hoeveel kiesmannen de kandidaten daar hebben veroverd. In de meeste staten is dat volgens het principe 'the winner takes all', waarbij alle kiesmannen naar de winnende kandidaat gaan. In sommige staten worden ze ook representatief verdeeld, naargelang het aantal stemmen.
De uiteindelijke uitslag van de verkiezingen wordt pas op 6 januari 2025 in het Amerikaanse Congres bekrachtigd, maar daarvoor roepen de Amerikaanse media al de nieuwe president uit, op basis van de kiesmannen die de kandidaten in de verschillende staten hebben behaald. Om door de media als winnaar aangeduid te worden, moet een kandidaat over het hele land minstens 270 kiesmannen binnenhalen.
In 2016 was het vrij snel duidelijk dat Donald Trump gewonnen had. In 2020 duurde het 4 dagen voordat de media Joe Biden tot winnaar uitriepen.
Leger advocaten
Zelfs als een staat een winnaar bekendmaakt, is er nog geen definitieve zekerheid. De partijen kunnen de resultaten van de verkiezingen altijd nog aanvechten. Dat gebeurde onder meer in 2000, toen de resultaten in Florida zo nipt waren dat er wekenlange hertellingen plaatsvonden. De Democraat Al Gore verloor uiteindelijk van de Republikein George W. Bush.
In 2020 waren er dan weer hertellingen in Georgia, op aansturen van de Republikein Donald Trump. Die geloofde niet dat hij de staat had verloren en sprak over wijdverspreide fraude, wat nooit is bewezen. De hertellingen bevestigden Bidens overwinning.
Ook nu weer staan beide presidentskandidaten klaar met een legertje advocaten om mogelijk nipte uitslagen aan te vechten. Zeker als die het presidentschap nog van kant kunnen doen wisselen.
6 januari, maar dan lokaal
De combinatie van een spannende nek-aan-nekrace en een telproces dat mogelijk dagen duurt, brengt risico's met zich mee. Zeker van Donald Trump wordt gevreesd dat hij het uitblijven van de definitieve uitslag in bepaalde staten zal aangrijpen om verwarring te zaaien over de eerlijkheid van de verkiezingen en het telproces.
Die vrees is niet ongegrond, 4 jaar geleden deed hij het al eens. Op 5 november, 2 dagen na de verkiezingsdag, tweette hij om 9 uur 's ochtends "STOP THE COUNT!" ("Stop met tellen!"). Op verkiezingsdag stond Trump nog aan de leiding, maar veel poststemmen die toen nog moesten worden geteld, bleken naar Joe Biden te gaan.
Trump framede die plotse ommekeer als frauduleus en zaaide met zijn tweet onrust en verwarring bij zijn aanhangers, ook al was zijn boodschap tegenstrijdig, want in sommige staten lag hij nipt achter, waardoor er in feite net voort geteld moest worden, wou hij nog een kans maken op een tweede termijn.
Tegenstrijdig of niet, zijn aanhang trok in verschillende staten naar de telbureaus om te eisen dat het tellen zou worden gestopt. Ze droegen borden met slogans als "crime scene" en "geen kiesfraude". Of het protest overal zo spontaan was, wordt in twijfel getrokken. Van sommige groepen betogers is geweten dat ze destijds opgehitst werden door campagnemedewerkers van Trump.
Onder meer in Detroit, in de strijdstaat Michigan, leidde het protest er bijna toe dat het telproces verstoord werd. Uiteindelijk slaagden de Trump-aanhangers er nergens in om het tellen te stoppen. Vandaag stellen velen zich de vraag of het bij deze verkiezing echt uit de hand zou kunnen lopen. Want vandaag hebben we kennis van wat enkele maanden ná de verkiezingen van 2020 is gebeurd, met name de bestorming van het Capitool op 6 januari 2021.
Ook nu zou Trump op verkiezingsdag voorop kunnen liggen en zouden de resultaten van de poststemmen ervoor kunnen zorgen dat Kamala Harris die achterstand inhaalt. Die manier van stemmen is echter intussen ook populairder geworden bij Republikeinse kiezers. Trump riep zelfs al op om zo te stemmen, in tegenstelling tot 4 jaar geleden toen hij dat als een groot risico voor fraude zag.
Sommige analisten vrezen dat, als Trump ook nu weer verwarring zaait tijdens het tellen (en zich opnieuw voorbarig tot winnaar uitroept), een herhaling van 6 januari dit jaar al veel vroeger zou kunnen gebeuren. Niet in Washington, maar op het niveau van de staten of counties, mogelijk op tientallen of zelfs honderden plaatsen in het land.
Plaatselijke gerechtshoven, parlementsgebouwen en telbureaus zouden kunnen worden bestormd, met mogelijke intimidatie en bedreigingen van het telpersoneel. In verschillende staten zal de beveiliging van dat personeel dan ook opgeschroefd worden.
Nu al misleiding en desinformatie
Trump kwam 4 jaar geleden ook zelf in actie. Als zittend president probeerde hij onder meer zijn macht te gebruiken om verantwoordelijken voor de verkiezingen in de staten onder druk te zetten om de uitslag in zijn voordeel om te keren. In tegenstelling tot 4 jaar geleden is Trump echter geen president meer, dus hij beschikt niet over dezelfde - potentiële - macht om lagere ambtenaren onder druk te zetten.
Dat wil niet zeggen dat er geen andere mogelijkheden zijn. Valse beweringen over fraude de wereld in sturen, kunnen er al voor zorgen dat er verwarring ontstaat en het vertrouwen van de bevolking in het telproces ondermijnd wordt.
De voedingsbodem is er zeker: uit onderzoek blijkt dat het vertrouwen van de Amerikanen in de nationale instellingen de voorbije jaren fors is gedaald, in tegenstelling tot bijvoorbeeld andere landen van de G7, waar dat vertrouwen net is gestegen. Slechts 44 procent van de Amerikanen heeft er vertrouwen in dat er eerlijke verkiezingen zijn in hun land.
4 jaar geleden alludeerde Trump al tijdens de campagne op mogelijke fraude. De bewering dat hij de verkiezingen van 2020 niet verloren heeft, hebben hij en velen van zijn aanhangers al die jaren volgehouden en ook tijdens deze campagne wijst Trump geregeld op het risico dat er gefraudeerd wordt.
"Bedrog is het enige dat ons kan stoppen", zei hij afgelopen donderdag nog in strijdstaat Arizona, tijdens een interview met voormalig Fox News-presentator Tucker Carlson. Trump beweerde toen ook dat hij op dat moment aan de leiding stond in alle 7 strijdstaten, wat niet klopt.
Ook meer dan 230 andere Republikeinen hebben op sociale media al twijfels geuit over de verkiezingen, zo bleek onlangs uit een onderzoek van The Washington Post . Sommigen van hen verspreidden op hun eentje meer dan 200 berichten die de eerlijkheid van de verkiezingen in twijfel trokken.
Het spel van misleiding, desinformatie en verwarring zaaien is met andere woorden al begonnen. Het is sinds 2020 eigenlijk nooit echt gestopt. "Er is weinig reden om niet te verwachten dat we weer gedonder krijgen op 5 november", zei Christina Barsky, van de Universiteit van Vermont en gespecialiseerd in kieswetgeving, daar onlangs over in De Standaard .
Of het opnieuw en sneller tot geweld komt, is een scenario dat moeilijker te voorspellen valt. "Je weet nooit hoe massa's zich zullen gedragen, revoluties of oorlogen breken vaak ongepland uit, na toevallige of onverwachte gebeurtenissen", zegt VS-correspondent Björn Soenens in zijn podcast 'Björn in the USA'.
Alles zal uiteraard afhangen van het resultaat van Donald Trump. Veel analisten achten de kans groot dat Trump zal winnen. Hoe sneller hij daar zicht op krijgt, hoe kleiner de kans dat hij en zijn aanhangers andere, niet-democratische middelen zullen inzetten om alsnog aan de macht te proberen komen.
