In een vertrouwelijk rapport is het Rekenhof vernietigend voor de aankoopdienst van Defensie. De kosten voor de aankoop en het gebruik van zo'n 400 nieuwe Franse pantservoertuigen zal oplopen tot 14,4 miljard euro, in plaats van 1,5 miljard euro. Kosten voor de nieuwe garages, onderhoud of munitie zijn slordig berekend of waren niet voorzien. Het dossier leidt tot hoogspanning tussen de Belgische en de Franse regering. "De Landmacht heeft zich laten rollen door de Fransen", zegt een bron dicht bij het dossier.
Rekenhof vernietigend voor Defensie: vervanging zware pantservoertuigen 10 keer duurder dan gepland
Jens Franssen
Gepubliceerd:
In 2018 besluit de regering-Michel om "de gemotoriseerde capaciteit weer uit te rusten" en nieuwe zware gepantserde voertuigen te kopen in Frankrijk. De regering klopt af, op basis van cijfers van Defensie, op 1,5 miljard euro. Het gaat om een bestelling van 382 nieuwe Griffon- en 60 Jaguar-gevechtspantservoertuigen.
Het is een strategische aankoop voor ons land waarbij de landmacht zeer nauw zal samenwerken met zijn Franse tegenhanger. Afspraak is dat ons land over exact dezelfde voertuigen zal beschikken als de Franse landmacht, en dat er wordt samengewerkt voor training, onderhoud en aankoop van onderdelen en wapens.
Op dat moment zit de landmacht in erg slechte papieren en dus wordt het Belgische wagonnetje aan de Franse trein gehangen.
In de overeenkomst in 2018 tussen de Franse en Belgische regering zijn er wél afspraken over de aankoop van de pantserwagens, de opleidingen en de trainingen. Maar werkingskosten en onderhoud zijn niet opgenomen, "terwijl dat aspect cruciaal is op de lange termijn en over het algemeen duur uitvalt", aldus het Rekenhof. Defensie blijkt verschillende jaren heel wat kosten, zoals munitie, onderhoud en werkingskosten, niet te hebben doorgerekend. Alleen wanneer het Rekenhof zelf naar de volledige cijfers vraagt, blijkt de prijs voor de vernieuwing en het gebruik véél hoger dan voorzien, namelijk 14,3 miljard euro.
Rekenhof: "Ontbreken van bepaalde kosten"
De regering voorziet in 2018 1,57 miljard voor de aankoop van de 382 pantservoertuigen. Op 3 juni 2024 is een eerste schijf van 422 miljoen al betaald. In de plannen van Defensie wordt wel rekening gehouden met extra kosten voor de "ingebruikname" van dat materieel, maar al te nauwkeuring wordt daar niet op ingegaan. "Budgetten zijn niet uitgesplitst", aldus het Rekenhof. Zo blijkt dat er grondig gerenoveerd en gebouwd zal moeten worden in heel wat kazernes om de nieuwe voertuigen te stallen. In Leopoldsburg en Marche-en-Famenne voor samen 230 miljoen euro, in de nieuwe nog te bouwen kazerne in Oost-Vlaanderen voor 225 miljoen en in Charleroi voor 216 miljoen euro.
Kosten onderhoud? Niet voorzien...
In een nota aan de regering spreekt Defensie over jaarlijkse onderhoudskosten van 60 miljoen euro, 25 jaar lang. Totale prijs: 1,6 miljard. Bijna evenveel als de aankoopprijs, aldus het Rekenhof.
En er loopt nog meer fout, aldus het Rekenhof. "België zal wisselstukken en bepaalde munitie moeten aankopen tegen de prijs die de Franse leverancier oplegt." Omdat de prijs die het Franse leger betaalt voor diezelfde munitie geheim is, "valt niet na te gaan of vergelijkbare prijzen worden gehanteerd voor België".
Het anders diplomatische Rekenhof is bijzonder scherp: "Het Rekenhof stelt vast dat Defensie geen formele analyse heeft gemaakt van de risico's, [… ook niet] in verband met de beheersing van de prijzen voor de aankoop van materieel, wisselstukken en munitie bij de Franse leverancier."
In het rapport krijgt Defensie ook wederwoord. Volgens Defensie waren er "omdat het over nieuwe pantservoertuigen ging, nog geen technische gegevens voorhanden om de werking, het onderhoud en de kostprijzen van wisselstukken en munitie te berekenen". Wat het onderhoud betreft zegt Defensie: "Dat hangt ook af van de intensiteit waarmee het gebruikt wordt."
Opmerkelijk, want dit geldt ook voor de aankopen van andere grote wapensystemen zoals de aankoop van gevechtsvliegtuigen of schepen. Daar werden de toekomstige kosten (en baten) wél zeer nauwkeurig in scenario’s uitgerekend.
Rekenhof: "Wat de landmacht uitgeeft, zal de marine of de luchtmacht niet meer kunnen uitgeven"
Het hele dossier houdt volgens het Rekenhof "een budgettair risico in […] op het niveau van de defensiebegroting". Defensie verdedigt zich door te stellen dat de kredieten "drie jaar voor de levering worden voorzien". Een grote verantwoordelijkheid bij de ontsporing van het dossier ligt ook bij de landmacht, aldus iemand met ervaring in dit soort dossiers. "De generaals van de landmacht zijn een zootje ongeregeld. En het zijn de andere componenten die moeten toezien hoe nu grote delen van de budgetten noodgedwongen wel naar de uitvoering van het probleemdossier moeten. Een gebrek aan visie, eenheid en competentie", zegt een officier.
Bovendien, zegt een officier "zijn de grote personeelskosten nog niet eens opgenomen in het kostenplaatje". "Als je alles samen rekent, wordt dit een van de duurste capaciteiten van de krijgsmacht. Véél duurder dan bijvoorbeeld de veelbesproken vervanging van de F-16's door 34 F-35's, waar alles duidelijk is doorgerekend voor de volledige levenscyclus van de toestellen." Het Rekenhof besluit: "Een correcte voorlichting van de regering en het parlement (is) essentieel zodat alle factoren die tot extra kosten leiden, zodra ze kunnen worden ingeschat, in aanmerking (kunnen) worden genomen".
Defensie "vergat" voldoende garanties terugverdieneffecten te eisen
Op het initiële bedrag van 1,5 miljard euro is een return voorzien van 910 miljoen euro. Eind 2023 was er nog maar 626 miljoen, 70 procent ingevuld. In het dossier "ontbraken de nodige contractuele documenten" die die return moeten garanderen, dus ook geen clausule mochten die compensaties er niet komen. Bij een intussen tweede extra aankoop van voertuigen (CAMO2) is er zelfs geen return voorzien. Als er al return is, valt niet echt te meten of dat aan het contract ligt, aldus het Rekenhof. Zo is er een Frans bedrijf dat als return nu extra munitie produceert in ons land. Maar nergens is duidelijk dat de productiestijging ook maar iets te maken heeft met de economische return, aangezien de vraag naar munitie in Europa is gestegen door de oorlog in Oekraïne, aldus het Rekenhof. Frankrijk blijkt zich ook niet aan de initiële afspraken te houden. Het was de bedoeling om voor Frankrijk en België identieke pantservoertuigen te bouwen. Zo zou het Waalse FN Herstal voor alle voertuigen de geschutskoepel met machinegeweer leveren.
Frankrijk kwam terug op die beslissing en rustte de Franse voertuigen uit met een ander type. Ook tot de Franse beveiligde communicatiemiddelen kreeg ons land geen toegang, alhoewel dat aanvankelijk een hoeksteen was voor de samenwerking.
Belgische regering helemaal niet opgezet met aanpak Frankrijk
De strategische Frans-Belgische samenwerking waarvan sprake was bij het akkoord in 2018 loopt op meerdere vlakken vierkant, wat leidt tot politieke hoogspanning in onze regering. "Dat het N-VA-minister van Defensie Steven Vandeput is die in 2018 zijn handtekening onder het dossier zette, is vervelend voor huidige minister van Defensie Francken (N-VA)", zegt iemand die het dossier van nabij volgt.
"Maar het gaat om nalatigheid van alle daaropvolgende ministers die de samenwerking met Frankrijk niet goed opvolgden." Begin dit jaar heeft ons land even gedreigd de hele samenwerking stop te zetten als er geen extra financiële compensaties komen vanuit Frankrijk. Wat ook niet helpt, is dat de eerste tientallen Belgische soldaten intussen opgeleid worden in Frankrijk én dat de voertaal uitsluitend Frans is. Wanneer wordt samengewerkt met andere lidstaten is die voertaal vaak Engels. Vooral de Nederlandstalige militairen voelen zich daardoor niet gewaardeerd door hun Franse lesgevers. Een taalklacht waar minister van Defensie Theo Francken (N-VA) als Vlaams-nationalist uiterst gevoelig voor is.
De oplopende kosten (en volgens sommigen twijfelachtige baten) leiden ook tot onenigheid binnen de landmacht zélf. De pantservoertuigen werden besteld voor de tweede inval van Rusland in Oekraïne. De nieuwe pantservoertuigen zijn vooral geschikt voor buitenlandse operaties zoals in de Sahel, of operaties in stedelijke gebieden. Ze zijn te licht bewapend en gepantserd om in te zetten in een klassieke oorlog. Binnen defensie wordt vooral naar de huidige nummer 2, luitenant-generaal Frédéric Goetynck, gekeken als verantwoordelijke voor het dossier. Hij is een generaal van de Landmacht, en was de voorbije jaren niet alleen verantwoordelijk voor de invloedrijke aankoopdienst van Defensie, hij combineerde die functie met die van Nationaal Bewapeningsdirecteur. “Goetynck trok resoluut de Franse kaart. In Parijs was hij dan ook een erg graag geziene gast”, zegt een officier die ook met aankoopdossiers bezig is.
Een strekking binnen de landmacht, geleid door luitenant-generaal Tom Wouters, is voorstander om opnieuw te investeren in zware voertuigen op rupsen. Iets waar huidig generaal-majoor, en landmacht-commandant Jean-Pol Baugnée niet direct van overtuigd is. "Tanks maken in het conflict in elk geval niet het grote verschil in Oekraïne", vertelde generaal Baugnée tijdens een NAVO-oefening in Duitsland vorig jaar. Volgens insiders wil ook Baugnée nog verder doorgaan met het Franse project.
"Het is helemaal niet zo dat dit een groot gat slaat in de begroting van defensie": Chef Defensie luitenant-generaal Frederik Vansina
Politieke reacties
Naar aanleiding van het nieuws vraagt Groen een hoorzitting in de Kamercommissies Defensie en Legeraankopen. "We moeten absoluut vermijden dat Defensie opnieuw blundert met de aankoop van nieuw materiaal", stelt Kamerlid Staf Aerts. "Er moet uitgezocht worden hoe dit is kunnen gebeuren. Alle betrokkenen moeten hierin worden ondervraagd, zodat we de nodige lessen kunnen trekken."
Groen wil dat de defensiestaf hiervoor op korte termijn gehoord wordt in het parlement. "We staan aan de vooravond van een massieve investering in Defensie. Het is absoluut te vermijden dat het geld opnieuw door deuren en ramen wordt gegooid. De miljarden die de regering nu voorziet moeten doordacht geïnvesteerd worden", aldus Aerts.
Open VLD-Kamerlid Kjell Vander Elst vraagt in een brief aan de voorzitter van de Commissie Landsverdediging van de Kamer om het vertrouwelijke rapport van het Rekenhof over de vervanging van de zware pantservoertuigen officieel te verspreiden onder de leden van de commissie, en de geplande gedachtewisseling over het dossier naar voren te trekken.
Vander Elst wijst erop dat de vaststellingen van het Rekenhof niet alleen enorme budgettaire gevolgen hebben, maar ook strategische risico's inhouden voor de toekomst van de Belgische Defensie."Op een moment dat er gezocht wordt naar extra miljarden om de NAVO-norm te halen, is de omvang van de ontsporingen in dit dossier gewoon absurd. Het parlement moet zijn controlerende rol ten volle kunnen spelen. Een grondige en onmiddellijke bespreking binnen de Commissie Landsverdediging is daarom absoluut noodzakelijk."
Ook binnen de meerderheid is er grote bezorgdheid over het dossier. Vooruit-parlementslid Axel Weydts vraagt toelichting van het Rekenhof in het parlement. "Er moet uitgezocht worden hoe dit kon gebeuren. Ik volg het project al weken op, de hoorzittingen had ik al aangevraagd. Een toelichting door het Rekenhof is wat mij betreft het eerste punt op de agenda. Investeren in onze veiligheid: absoluut, maar dan wel op een ernstige manier."
