Nu Sigrid Kaag stopt als VN-gezant in Midden-Oosten: is er nog hoop voor staakt-het-vuren?

Hoewel ze zelf altijd heeft geweten dat het slechts tijdelijk was, kwam de beslissing van VN-gezant voor het vredesproces in het Midden-Oosten Sigrid Kaag voor velen toch als een verrassing: ze stopt ermee. Sinds gisteren is haar functie officieel beschikbaar voor een opvolger. 

Als die opvolger er komt, want Kaag stopt net omdat ze twijfelt of de rol van vredesgezant nog nuttig is. "Er is weinig perspectief op een levensvatbare Palestijnse staat, dus de tweestatenoplossing is enkel een concept waarover gepraat wordt", zegt ze in De Ochtend. 

"Het is makkelijker om te doen alsof er wel nog iets gebeurt en de rol te blijven vervullen, het is redelijk betaald. Maar dit is een kwestie van verantwoordelijkheid, en mijn eigen integriteit en geloofwaardigheid."

Het politieke toneel in het Midden-Oosten is de afgelopen jaren en maanden ook grondig veranderd, weet Kaag. "Israël is militair superieur in de regio sinds Hezbollah is weggevallen als militaire factor. In Syrië is het regime (van Assad, red.) omvergeworpen en intussen is Iran ook militair afgezwakt", somt ze op. 

Die geopolitieke verschuivingen hebben een grote invloed op de onderhandelingen, waar de Verenigde Naties sowieso al niet echt een grote rol in spelen. Over de rol van de VN heeft Kaag een duidelijke visie: "Hun rol is nu zeer marginaal. Wat mij betreft moet die al vele jaren totaal veranderd worden."

Wat er misloopt volgens haar: de waarden en normen van de VN brokkelen af en ze zitten met een groot financieringstekort voor organisaties als Unicef of de Wereldgezondheidsorganisatie. En het belang en vooral de rol van de VN in de internationale rechtsorde zijn ook niet meer wat het ooit was.

"Hoeveel slagkracht heeft de Veiligheidsraad bijvoorbeeld nog?", vraagt ze zich luidop af. "Als vredesgezant ben je enorm afhankelijk van die raad, maar de laatste jaren is het daar nooit tot een akkoord gekomen. En de samenstelling is nog echt een naoorlogs product. Dat moet worden veranderd." 

De gemiddelde burger verwacht nog steeds dat de VN een rol speelt bij vredeshandhaving en -bemiddeling, maar die rol is uitgespeeld volgens Kaag. "Als iemand met een leiderschapsfunctie, maar ook als mens is het mijn taak en plicht om te signaleren dat dit niet meer werkt. We moeten ons hier echt over beraden."

Er zitten naar verluidt wel veranderingen aan te komen nu de VN 80 jaar wordt, maar die laten nog op zich wachten. 

Moeten we het conflict in het Midden-Oosten dan opgeven? Dat absoluut niet, zegt Kaag. Maar zolang grondige hervormingen bij de VN uitblijven, is het aan de lidstaten om hun individuele verantwoordelijkheid op te nemen.

"Veel lidstaten praten liever over de tweestatenoplossing dan er daadwerkelijk iets mee te doen. Ze moeten nu hun verantwoordelijkheid opnemen, want ze kunnen niet langer enkel een lippendienst bewijzen aan het concept van die tweestatenoplossing." 

Ze benadrukt dat de rol van de NAVO, VN of andere verdragsorganisaties nog steeds grotendeels bepaald wordt door het belang dat de lidstaten eraan geven. 

"Nu wordt zowat alles beslist door de Verenigde Staten. De beslissingen van de Amerikaanse regering zijn sinds jaar en dag de enige belangrijke factor voor Israël. Dat is overigens ook het wederkerend euvel van elke onderhandeling over mogelijke vrede tussen Israël en de Palestijnen", legt ze uit. 

Intussen valt zo'n 80 procent van de Gazastrook onder militair gecontroleerd gebied of evacuatiebevel. Volgens de Palestijnse autoriteiten heeft Israël sinds 7 oktober 2023 meer dan 56.647 Palestijnen vermoord. De VN acht deze cijfers betrouwbaar. 

"Reduceer ons niet tot een pakketje voedsel, vragen Palestijnen mij. Ze willen leven, ze hebben net als ieder ander rechten. Dat is de boodschap die ze mij hebben gegeven", vertelt Kaag. 

Al blijft hulp wel belangrijk: de Palestijnen hebben wel degelijk honger en leven in erbarmelijke, levensgevaarlijke omstandigheden. Israël zegt hulp toe te laten en controleert de voedselbedeling, maar eigenlijk krijgen de Israëlische soldaten die de hulpverlening overzien het bevel om op Palestijnse burgers te schieten. 

"Israël misbruikt hulp om te onderhandelen. Dat is totaal in strijd met het internationaal oorlogsrecht, maar ze doen het toch. Gaza is een enorme dystopie geworden. Je kan je echt afvragen of we nog een beroep kunnen doen op het internationaal oorlogsrecht: een andere vechtende partij kan in de toekomst zeggen dat Israël het wel mocht." 

"Het maakt me mismoedig en het gaat je echt niet in de koude kleren zitten. De internationale rechtsorde wordt ondermijnd en dat is echt heel gevaarlijk", besluit Kaag.