"Tolerantie komt in golven": hoe een conservatieve kijk op gender en seksualiteit niets nieuws is

Uit het onderzoek van de Foto van Vlaanderen blijkt dat 1 op de 3 jongeren zichzelf niet bevriend ziet met een trans persoon. 1 op de 5 Vlamingen vindt de jaarlijkse Pride-optochten voor de lgbtqia+-gemeenschap "niet oké". Het zijn maar enkele voorbeelden uit het onderzoek die een traditioneler denkbeeld over gender en seksualiteit onthullen. Dergelijke ideeën zitten vooral bij jonge mannen in de lift.

De cijfers leverden verontwaardigde reacties op. Sommigen zien het als een vorm van morele achteruitgang. Maar die op- en neergang van tolerantie is geen nieuw verschijnsel, zegt Jonas Roelens, historicus aan de Universiteit Gent gespecialiseerd in gendergeschiedenis.

"Dat is typisch voor hoe we naar het verleden kijken", zegt hij in 'Het uur van de waarheid' op Radio 1. "We zien het als een opwaartse lijn van constante verbetering, van meer openheid en beschaving. Wij zitten zogezegd op een eindpunt en weten het beter dan de generaties voor ons."

Dat is een eenzijdige blik. "Het komt juist in slingerbewegingen: na een bloeiperiode van openheid en tolerantie is er vaak een terugval." Dat is volgens Roelens wat we vandaag beleven. Dat leren ook verschillende momenten uit de geschiedenis ons.

De middeleeuwen worden bijvoorbeeld vaak weggezet als een barbaarse, gewelddadige en vooral vrouwonvriendelijke periode. "Als je die middeleeuwen vergelijkt met de periode erna, de renaissance, dan zie je dat de middeleeuwse vrouwen eigenlijk meer te zeggen hadden."

Zeker in de Lage Landen is dat zo, zegt Roelens. Vrouwen in de middeleeuwen waren geletterd en mochten zelfstandig handel drijven. Dat laatste was bijvoorbeeld zelfs na de Tweede Wereldoorlog niet het geval.

"Hoe welvarender een maatschappij is, hoe beter het gaat met de gemeenschap en hoe toleranter die is", zegt Roelens. Die tolerantie uit zich ook in sekswerk. Daar is het 15e-eeuwse Brugge, een handelsmetropool, een goed voorbeeld van. "We zien dat daar ook een bloeiende prostitutiecultuur bij komt kijken. Dat wordt volledig gedoogd in de stad, in tegenstelling tot wat je zou verwachten van de 'preutse, godsvrezende middeleeuwers'."

"Ze zien het net als een financiële troef. De stad zit boordevol handelaars uit Spanje, Italië en allerhande landen die vaak maandenlang ver van huis zijn. De redenering luidt zo: als die mannen zich 's avonds goed amuseren, dan zal het geld ook overdag goed vloeien in het beursgebouw."

Wanneer de economische situatie op het einde van de 15e eeuw kantelt, worden de bordelen minder getolereerd. "Bordeelhouders krijgen strengere boetes en een verbod om hun handel te drijven." Volgens Roelens kan je het zien als een paniekreactie. "Om te tonen dat ze nog de touwtjes in handen hebben, gaat men als vanzelfsprekend kijken naar die moraliteit en er strenger op reageren."

Dat mechanisme steekt in verschillende tijdsvakken de kop op. "Het is zo dat als een maatschappij een crisis ervaart, je er een paniekreactie voelt. Dat uit zich dan vaak op ongewenste minderheden, op het vlak van seksualiteit of andere vormen van anders zijn. Dan begint men vaak met de vinger te wijzen."

Roelens wijst op het contrast tussen de gouden 17e eeuw en de economisch minder welvarende 18e eeuw in de Nederlanden. "Dan begint men naar mannen te wijzen die hun haren te lang laten groeien. Zij hebben er zogezegd voor gezorgd dat de Nederlandse natie 'ontmannelijkt' geworden is. Ze worden een bende mietjes genoemd die niet meer in staat zijn om handel te drijven en de natie verwaterd hebben met buitenlandse, Franse mode."

Dat nu opnieuw met angst en haat op homoseksualiteit gereageerd wordt, is volgens Roelens geen nieuwe evolutie. "Als je de geschiedenis op de lange termijn bekijkt, zijn er altijd golven geweest. Ook in de middeleeuwen zijn er momenten waarop er amper vervolgd wordt en er geen vervolgingsbereidheid is, afgewisseld met schokgolven waarbij het echt dé prioriteit wordt."

Ook in ons dichter verleden zie je die slingerbeweging. "In de jaren 60 en 70 worden er stappen vooruit gezet. Ook in België ontstaat een middenveld met belangenorganisaties die discriminatie proberen aan te pakken, zoals ook de discriminatie van holebi's in het strafwetboek."

Die campagne is succesvol, maar dan slaat de slinger opnieuw terug. "De jaren 80 zijn de periode van hiv-crisis. Er heerste een enorm angstgevoel: mensen durfden elkaar de hand niet meer schudden en homoseksuelen werden geviseerd."

Diezelfde slingerbeweging zien we vandaag ook, zegt Roelens. "Begin jaren 2000 waren er opnieuw grote overwinningen. Zo was er het homohuwelijk, adoptie, en werd het voor trans personen makkelijker." Er werd zelfs over gediscussieerd of Pride-parades nog wel nodig waren. "Maar de laatste jaren zijn er opnieuw tekenen aan de wand dat het een fundamentele strijd is die we moeten blijven voeren."