Precies 80 jaar geleden viel de eerste atoombom op de Japanse stad Hiroshima. 3 dagen later dropten de Amerikanen een tweede bom, op Nagasaki. Beide steden werden volledig vernield, en honderdduizenden Japanners kwamen om, sommigen pas jaren later ten gevolge van de opgelopen straling. Het debat over de vraag of het gebruik van de atoombom gerechtvaardigd was, is nooit geëindigd.
80 jaar na de eerste atoombom op Hiroshima: "Er zijn nog altijd mensen die het goedpraten"
Veerle De Vos
Gepubliceerd:
In het kort:
Precies 80 jaar geleden werd de eerste atoombom door de VS op Hiroshima gegooid, gevolgd door een tweede op Nagasaki. Samen kostten ze tot 250.000 mensen het leven.
Overlevenden en onderzoekers in Japan blijven aandacht vragen voor de onmenselijke behandeling van slachtoffers en het blijvende stigma rond de atoombomaanvallen.
Het debat over de rechtvaardiging van het gebruik van de atoombom blijft actueel. "Er zullen altijd mensen zijn die het goedpraten als hen dat uitkomt", zegt onderzoeker Rebun Kayo.
In de intense zomerhitte zeeft Rebun Kayo het zand dat hij zonet heeft opgegraven in een diepe put. Hij is op zoek naar fragmenten van beenderen, de restanten van inwoners die omkwamen na de atoombom op Hiroshima. "Hun overblijfselen zijn niet menswaardig behandeld", zegt hij. "80 jaar geleden zijn ze hier in een put gegooid, alsof het objecten waren."
Al sinds 2018 komt Rebun Kayo, een onderzoeker aan de universiteit van Hiroshima, hier op zijn eentje opgravingen doen, op het eiland Ninoshima, zo'n 4 kilometer van Ground Zero, de plek waarboven de bom in de lucht ontplofte. Hier werd meteen na de bominslag een veldhospitaal opgetrokken waar tienduizenden doden en gewonden per boot naartoe werden gebracht.
De meeste gewonden bezweken binnen een paar dagen aan hun verwondingen, veelal zware brandwonden. De lichamen werden verbrand en in anonieme massagraven gegooid. "Dat is geen manier om afscheid te nemen", zegt Kayo, "zonder ceremonie in een tempel of een kerk." Kayo wil de slachtoffers hun waardigheid teruggeven.
De soldaten stapelden de lijken op elkaar alsof het afval was.
Harune Kitano, overlevende uit Hiroshima
De 88-jarige Harune Kitano zat op school in Hiroshima toen de bom viel. "Eerst was er een intense lichtflits", herinnert ze zich. "Daarna kwam de knal en liep iedereen in paniek het schoolgebouw binnen."
De moeder en grootvader van Kitano kwamen meteen om. Samen met haar grootmoeder kwam ze met een ferry naar Ninoshima om te zoeken naar hun lichamen. "De soldaten stapelden de lijken op elkaar, het leek wel een enorme stapel afval", zegt ze. "Daarna staken ze de stapel in brand."
Harune Kitano is een zogenaamde 'hibakusha', een overlevende van de atoomaanvallen in 1945. Jarenlang werden ze in eigen land gediscrimineerd. Velen van de overlevers dragen nog altijd letterlijk de littekens van de aanval.
Enola Gay
Enkele dagen eerder was piloot Paul Tibbets met de uraniumbom Little Boy opgestegen van het eiland Tinian in de Stille Oceaan met als bestemming Hiroshima. Zijn bommenwerper B-29 gaf hij de naam Enola Gay, naar zijn moeder. Om 8.15 uur dropte hij de 4.400 kilogram wegende bom boven het centrum van Hiroshima. De Amerikanen hadden die stad uitgekozen omdat het een belangrijk industrieel en militair centrum was.
De eerste atoombom was ontwikkeld tijdens de oorlog door Amerikaanse wetenschappers, nadat de Amerikaanse regering gewaarschuwd was dat Hitler een nieuwe bom ontwikkelde die in één klap hele steden zou kunnen vernietigen. In het diepste geheim leidde kernfysicus J. Robert Oppenheimer het zogenoemde 'Manhattan Project' in de woestijn van New Mexico.
Amper 3 dagen na de aanval op Hiroshima werd een tweede atoombom gedropt, Fat Man, dit keer boven de havenstad Nagasaki. In totaal stierven in Hiroshima en Nagasaki door de impact van de ontploffingen en de enorme hitte bijna 120.000 mensen. Beide steden werden zo goed als volledig vernield. Door de nasleep van de bommen, zoals stralingsziekte en kanker, zijn er naar schatting tussen de 230.000 en 250.000 mensen overleden.
Capitulatie
Op 15 augustus, minder dan een week na de aanval op Nagasaki, kondigde keizer Hirohito de Japanse capitulatie aan, en op 2 september werd de formele akte van overgave ondertekend.
De Verenigde Staten zagen die snelle capitulatie als een rechtstreeks gevolg van de bombardementen. Maar er speelden wellicht nog andere factoren mee. Zo had de Sovjet-Unie op 8 augustus de oorlog verklaard aan Japan en was ze Mantsjoerije in China binnengevallen, dat de Japanners sinds 1932 bezetten. Nazi-Duitsland was op dat moment al uitgespeeld.
Ik heb er nooit een nacht slaap over gelaten.
Paul Tibbets, piloot van de Enola Gay
Ook veel hoofdrolspelers in het verhaal worstelden de rest van hun leven met de gevolgen van de eerste atoomaanval. De Amerikaanse president Truman noemde het "de verschrikkelijkste beslissing die ik ooit heb moeten nemen", maar hij voegde eraan toe: "Ik zou het zo opnieuw doen." Ook piloot Paul Tibbets zei jaren later dat hij "er nooit een nacht slaap" over had gelaten.
De 'vader van de atoombom', J. Robert Oppenheimer, had het moeilijker. "Ik heb bloed aan mijn handen", zou hij kort na de aanval hebben gezegd in een gesprek met Truman. Op de vraag van een journalist in 1965 of het gebruik van de atoombom nodig was, antwoordde hij: "Het was een bijzonder wrede manier om de oorlog te beëindigen, maar ik weet niet of het anders had gekund. Ik heb eigenlijk geen antwoord op deze vraag."
De overgrootmoeder van Sasaki (12) maakte de eerste atoombom mee, hijzelf gidst nu toeristen in het herdenkingspark van Hiroshima.
Aanvallen op Iran
Hoe gevoelig de kwestie in Japan nog altijd ligt bleek onlangs nog, naar aanleiding van de opmerkingen die president Trump maakte over de Amerikaanse bombardementen op Iran. "Die knal maakte een einde aan de oorlog", zei hij aan journalisten. "Ik wil het voorbeeld van Hiroshima en Nagasaki niet gebruiken, maar dit was in essentie hetzelfde."
Als Trump het gebruik van de atoombom rechtvaardigt, dan is dat extreem pijnlijk voor onze stad.
Shiro Suzuki, burgemeester van Nagasaki
Voor de burgemeester van Nagasaki, Shiro Suzuki, is dat problematisch: "Als Trump hiermee het gebruik van de atoombom rechtvaardigt, dan is dat extreem pijnlijk voor onze stad", zei hij. In Hiroshima kwamen overlevenden van de atoomramp op straat om te protesteren en te eisen dat Trump zijn excuses aanbiedt.
Ook onderzoeker Rebun Kayo maakt zich zorgen. "Mensen die enkel het Hiroshima van vandaag zien, zijn geneigd te denken: zelfs van een atoombom kan je herstellen. Daarom zien sommigen er geen graten in om opnieuw een atoombom te gebruiken. Er zullen altijd mensen zijn die het goedpraten als hen dat uitkomt."
