In de steden is het nog harder puffen door de hitte dan erbuiten, maak kennis met het fenomeen "hitte-eiland"

Op deze warme dagen is het voor iedereen puffen en zweten, maar in de steden krijgen we het het hardst te verduren, want daar geldt het fenomeen "hitte-eiland". Wat is een hitte-eiland? En wat kunnen we ertegen doen?

Daar is de zomer. Daar is de hitte. Dit weekend gaan de temperaturen opnieuw ver boven de 30 graden. Sinds de jaren 70 is het aantal hittegolven bij ons gestegen van één om de drie jaar tot elk jaar één. Die toename hebben we voor een groot stuk aan onszelf te danken, het is een deel van de klimaatopwarming.

Het is in ons land gemiddeld zo’n 2,5 graden warmer dan 200 jaar geleden. En de warmtepieken slaan steeds verder uit. Dat is het gevolg van de klimaatopwarming. In de steden komt daarbovenop nog het effect van de hitte-eilanden. De warmte wordt opgeslagen in steen en beton en dat werkt als een buffer tegen afkoeling. Bovendien zorgt de menselijke activiteit nog voor een versterkend effect door bijvoorbeeld airco’s. Die koelen de huizen binnen, maar geven hun warmte buiten af. Daardoor is er een steeds groter wordend verschil tussen de temperatuur in de stad en op het platteland. Als het ’s nachts op het platteland afkoelt, blijft het in de steden warm. 

“Uit onze metingen in Gent blijkt dat het verschil makkelijk kan oplopen tot 6 graden”, zegt doctor-assistent Steven Caluwaerts van de afdeling Fysica en Sterrenkunde aan de UGent. Hij heeft een meetnetwerk opgezet in Gent waar je in realtime de temperatuur kan volgen. Dat netwerk wordt tegen het einde van dit jaar uitgebreid met 56 meetstations in scholen over heel Vlaanderen en Brussel: het project VLINDER, Vlaanderen in de weer: “Op die manier zullen we een gedetailleerd beeld kunnen geven van het hitte-eilandeffect”, zegt Caluwaerts. 

Hitte-eiland

"Hoe groter de stad en hoe meer verharding, hoe groter de temperatuur­verschillen tussen binnen en buiten de stad kunnen zijn", zegt Caluwaerts. "In steden als Londen en Tokio kan het 's nachts wel 10 graden warmer zijn dan in de rand. Temperatuurverschillen zijn er trouwens ook overdag, maar niet zo uitgesproken als 's nachts. Vooral als het 's nachts windstil en helder is, kunnen de verschillen erg groot zijn.”

Thermisch comfort

“De laatste jaren onderzoeken we eerder het thermische comfort dan de temperatuur op zich”, zegt Caluwaerts. “Bij thermisch comfort meten we de hittestress.” 

Hittestress is een maat voor hoe belastend de temperatuur en de omgevingsomstandigheden zoals wind, vochtigheid en straling zijn. “In het algemeen is de hittestress op het platteland lager dan in de stad”, zegt Caluwaerts. “Maar we moeten een onderscheid maken tussen dag en nacht. Naast temperatuur is vooral rechtstreekse zonnestraling belangrijk. Zo kan het zijn dat het overdag in de stad in de schaduw aangenamer is dan in de vlakke zon op het platteland. ’s Nachts is er dan weer meer afkoeling op het platteland dan in de steden."

Hitte is een onderschatte doder

"Afkoeling is belangrijk voor het comfort over een langere periode. Hitte-eilanden zijn misschien leuk voor mensen die 's avonds graag een terras opzoeken, maar ze kunnen ook gevaarlijk zijn. Hitte is een onderschatte doder. Als het 's nachts niet afkoelt, dan kunnen er extra slachtoffers vallen omdat de hittestress lange tijd hoog blijft. Vooral onder ouderen en zwakkeren. Omdat steeds meer mensen in steden wonen, is het een groeiend probleem waar stadsplanologen en stedenbouwkundigen best rekening mee houden."

Stadsvernieuwing voor afkoeling

Bij stadsontwikkeling kunnen we rekening houden met hittestress en nuttig ingrijpen: “We kunnen ernaar streven om meer groen (parken) en blauw (water) in de steden te brengen”, zegt Caluwaerts. “Dat zal het effect van hitte-eilanden temperen. De aanplanting van bomen zal de temperatuur amper naar beneden halen, maar zorgt wel voor schaduw, wat het thermische comfort verhoogt."

"Het effect van water in de steden brengen, is iets complexer: water reageert traag. Overdag brengt water afkoeling omdat de verdamping ervan veel warmte opslorpt. Maar ‘s nachts kan het zijn dat het water warmer blijft dan de afgekoelde lucht. Water zorgt ook voor een hogere luchtvochtigheid. En een hogere luchtvochtigheid  geeft een hogere gevoelstemperatuur.” 

Experimenten

Er wordt nogal wat geëxperimenteerd op het vlak van warmtecomfort. In Los Angeles, in de Verenigde Staten, werden bijvoorbeeld straten wit geschilderd met de bedoeling de hitte te reflecteren en zo de straat af te koelen. Maar het resultaat viel tegen. De witte verf verminderde wel de temperatuur van de weg, maar wie er wandelt, krijgt zowel het rechtstreekse zonlicht als de door het witte wegdek weerkaatste zonnestralen te verwerken. Experimenten met witgeschilderde daken daarentegen leverden wel comfortwinst op, want door het weerkaatste licht bleef het binnenin frisser. 

"Met het uitgebreide netwerk van 56 meetpunten in Vlaanderen zullen we heel nauwkeurig alle effecten van groen en water in de steden en op het platteland kunnen monitoren", zegt Caluwaerts. "Uit die data zullen we zeker kunnen analyseren welke maatregelen zinvol zijn en zullen we de overheid kunnen adviseren bij de stadsplanning van de toekomst."