Hoe uitzonderlijk is een windhoos of tornado in ons land? En valt dat te voorspellen?

Windhozen komen vaker voor dan je denkt, zegt David Dehenauw van het KMI. "We schatten bij het KMI dat er jaarlijks ongeveer 5 tot 10 windhozen (of tornado's, dat is een synoniem, red.) zijn. Maar we kunnen dat niet altijd detecteren: ofwel moet je getuigen hebben die dat zien, ofwel moet je schade vaststellen, bijvoorbeeld wanneer dat 's nachts in een veld gebeurt of in een Ardens bos. Er zijn wel indicaties op radar, maar dat moet altijd bevestigd worden met bevindingen op het terrein."

Het KMI zag de windhoos van gisteren op de neerslagradar van Jabbeke (zie foto hieronder). Op zo'n neerslagradar wordt namelijk niet alleen de intensiteit van neerslag weergegeven, maar ook de beweging ervan.

De donkerrode vlek met daarboven de blauwe vlek is de windhoos. Die kleuren geven de wind van en naar de radar in Jabbeke: de blauwe kleur wijst op een wind naar Jabbeke toe (aan de ene zijde van de windhoos), de donkerrode wijst op een wind van Jabbeke weg. "Dat is een indicatie van een roterende wind, want de overgang tussen blauw en rood is het centrum van de draaiende onweerscel waaruit de tornado of windhoos ontstaat", zegt Dehenauw.

In Vlaanderen spreekt de tornado in Oostmalle, op 25 juni 1967, tot de verbeelding. "Toen was er enorm veel schade", weet Dehenauw. "Zwaar gekwetsten, omgekieperde auto's, huizen waarvan de dakconstructie volledig vernield was, de kerk waarvan het middenschip instortte, een bos waar een vijver volledig werd leeggezogen. We denken, op basis van de beelden en foto's van toen, dat daar rukwinden zijn geweest van 250 km/u."

"Vorig jaar vond er nog een zware windhoos plaats in het Ardense dorpje Menuchenet, niet ver van Bouillon", weet VRT-weerman Bram Verbruggen. "Maar dat was in een bos, dus de schade viel daar wel mee (op 500 afgebroken bomen na, red.)."

Er is een schaal van 0 tot 5 waar men windhozen op catalogis eert. "De windstoten in de zwaarste tornado's behoren tot de hoogste op aarde, nog hoger dan de zwaarste orkaan", zegt Dehenauw. "In Oklahoma City, in de Verenigde Staten, heeft men er in 1999 zelfs een geregistreerd met windsnelheden tot 500 km/u. Dat gebeurt natuurlijk met radars vanop afstand, want geen enkele windmeter overleeft dergelijke windstoten."

Dehenauw vermoedt dat de tornado van gisteren snelheden zal hebben gehaald van rond de 150 km/u of meer. "Maar dat is een zeer voorlopige schatting op basis van de televisiebeelden."

Dat hangt natuurlijk af van de intensiteit, de locatie en hoelang ze voortrazen. "Meestal hebben windhozen in België een beperkt pad: een onweer kan wel tientallen kilometers voortrazen, maar de windhoos die daaruit komt, raakt vaak maar even de grond op één plaats, om dan weer te verdwijnen en misschien nog eens op een andere plek tevoorschijn te komen", legt Dehenauw uit.

Verbruggen beaamt dat. "De grootste windsnelheden in een windhoos komen in ons land bovendien meestal maar voor over een breedte van 100 meter. Dat is niet te vergelijken met de tornado's in de VS. Meestal duren die bij ons ook maar een paar seconden tot een paar minuten. Maar deze keer is de tornado toch 4 kilometer ver geraakt, dat is toch wel wat."

Toch zijn er ook extremere voorbeelden uit onze contreien. "Ik denk aan een tornado die in oktober 2022 boven Noord-Frankrijk een pad van 100 kilometer heeft afgelegd, daar ook voor aanzienlijke schade heeft gezorgd, en zelfs tot in Henegouwen is geraakt. Maar dat kan enkel als de omstandigheden voor die tornado heel gunstig zijn."

"In essentie is een windhoos een wervelwind die onder een instabiele wolk hangt", legt Verbruggen uit. "Meestal duurt dat niet meer dan enkele minuten. Dan krijg je een heel lokale wind met een hoge snelheid." Hoe dat precies werkt, hebben we hier een paar jaar geleden schematisch uitgelegd. 

In de meeste gevallen ontstaat een windhoos uit een supercel, een groot onweer met ronddraaiende wolken. Om een supercel mogelijk te maken, moet er een temperatuurverschil zijn tussen de warmere lucht aan de grond en de koudere lucht op grote hoogte én moet er windschering ontstaan. Dat is een situatie waarbij de wind van hoogte, snelheid en richting verandert. De windschering zorgt voor een draaiende luchtstroom rond een horizontale as en zo ontstaat een horizontale wervelwind.

De warme lucht die onder een onweerswolk omhoog wordt gezogen, laat de horizontale wervelwind 90 graden kantelen. De wind draait daardoor in een verticale kolom. 

De neerslag die uit de onweersbui naar beneden valt, brengt ook koude lucht mee. Die zakt dan weer naar beneden en duwt de wervelwind naar beneden tot aan de grond. Dat is dan een windhoos of tornado. 

Tornado's zijn niet te verwarren met valwinden. "Dat zijn rukwinden die vaak gepaard gaan met de straalstroom. Die worden door neerslag, in een onweersbui of felle regenbui, naar beneden getrokken, raken de grond en verspreiden zich daar in alle richtingen", aldus nog Dehenauw.

Daarnaast heb je nog boogecho's. "Dat is een buienlijn met felle buien die de vorm van een komma vertoont. Uit die krul kan soms een windhoos of een valwind ontstaan. Dat is het fenomeen dat zich in 2011 boven Pukkelpop heeft voorgedaan." 

"De schade daarvan is vaak anders. Aan de hand van dat schadebeeld en natuurlijk van video's en foto's, zoals gisteren, kunnen we achterhalen over welk weerfenomeen het ging."

Bij het KMI hebben ze een systeem waarmee ze de kans op rukwinden tijdens onweders - tornado's, valwinden of boogecho's - kunnen inschatten. "Maar we kunnen nog geen tornado expliciet en ver op voorhand voorspellen", geeft Dehenauw toe.

"Wel is er een intern systeem, dat we komend jaar hopen uit te rollen naar het grote publiek, dat op basis van indicaties op onze radar heel kort vooraf kan waarschuwen op de smartphone dat er kans is op zware rukwinden. Maar dan nog weten we niet of het om een tornado, valwind of boogecho zal gaan."