Rector Rik Van de Walle van de UGent bij de opening van het academiejaar enkele jaren geleden

Na de scherpe en "intrieste" discussie over de Vlaamse canon: "Woorden doen ertoe en nuance ook"

Enkele historici hebben de voorbije dagen scherpe bezwaren geuit tegen de Vlaamse canon die volgend voorjaar voorgesteld wordt. Die lijst van "de belangrijkste namen en gebeurtenissen uit onze Vlaamse cultuur" wordt volgens hen politiek misbruikt door de N-VA. Dit document van de Vlaamse academie kreeg op zijn beurt scherpe kritiek van onder meer Vlaams minister van Onderwijs Ben Weyts (N-VA). De rector van UGent, Rik Van de Walle, pleit voor "intellectuele eerlijkheid".

Met de Vlaamse canon - die ook in scholen gebruikt zal worden - wil de N-VA "geschiedenis gebruiken voor politieke doeleinden", schrijven de historici. Die kritiek schoot in het verkeerde keelgat van Vlaams minister van Onderwijs. Hij noemde het "intriest dat sommige academici zo neerkijken op de Vlaamse gemeenschap en onze geschiedenis".

Na die eerste tweet stuurde Weyts een tweede waarin hij de critici verweet collega's "te brandmerken als leden van een collaboratiecommissie". "Je zou denken dat historici iets zorgvuldiger omspringen met de meest zwarte bladzijde uit onze geschiedenis."

Deze reacties van Weyts deden de rector van de UGent, Rik Van de Walle, de wenkbrauwen fronsen. Hij speelt in op het woordgebruik van Weyts. "Triest is het, de manier waarop wie kritisch durft te zijn, wordt weggezet. Intriest."

Tegelijk viel dit scherpe debat vorige week samen met een al even hevige discussie over de toekomst van Twitter en de vrije meningsuiting na de overname van dit bedrijf door techmiljardair Elon Musk. We vroegen aan Van de Walle om zijn ideeën uit te werken in een opinietekst die je hieronder kan lezen.

Eerst over Twitter

Uit nieuwsgierigheid of plan-B-gewijs schakelden gebruikers van Twitter over naar het gedecentraliseerde platform Mastodon, ook ik.  Of daar een echte exodus van Twitter in de richting van Mastodon van komt? Zo'n vaart zal het wellicht niet onmiddellijk lopen.

De discussie zet hoe dan ook aan tot nadenken over het gebruik van media en van sociale media in het bijzonder. Dat is niet alleen nuttig maar ook nodig. Het leidt tot interessante gedachtewisselingen over de grenzen van de vrijheid van meningsuiting. Het leidt bovendien tot belangrijke vragen over de impact die (de eigenaars van) technologiebedrijven hebben op de verspreiding van informatie.

Laten we hierbij echter niet vergeten dat het de auteurs van tweets, toots of van informatie in het algemeen zijn, die bepalen wat de inhoud daarvan is en dus ook verantwoordelijk zijn voor de manier waarop die worden geformuleerd.

Ik pleit voor verbale hygiëne.

Hierbij aansluitend pleit ik voor meer intellectuele eerlijkheid in het publieke debat, ongeacht het communicatiekanaal dat daarbij wordt gebruikt. Ik pleit voor wat ik maar zal omschrijven als "meer verbale hygiëne". Voor het correct neerschrijven van wat men bedoelt. Voor correct lezen van wat er staat. Ik pleit tegen woorden verdraaien. En tegen het onterecht leggen van gedachten of intenties in de pen of de mond van anderen.

En nu over de Vlaamse canon

Laat me dit illustreren aan de hand van een actueel voorbeeld. Vorige week berichtte De Standaard over het onlangs verschenen standpunt van de professoren Jo Tollebeek, Marc Boone en Karel van Nieuwenhuyse over de plannen van de Vlaamse regering om een "Canon van Vlaanderen" samen te stellen. In het lijvige werkstuk dat zij schreven in de schoot van de Koninklijke Vlaamse Academie van België voor Wetenschappen en Kunsten (KVAB) laten de betrokken academici zich zeer kritisch uit over dit regeringsinitiatief.

Het opzet van het KVAB-standpunt was niet de concrete inhoud van de canon te beoordelen. Wat in het standpunt wél aan bod komt, is het concept zelf van een nationale canon: wat houdt het in en welke vragen roept het op? Deze scope wordt expliciet vermeld in het standpunt, dat publiek beschikbaar is en dus door iedereen die dat wenst kan worden gelezen.

 Correct neerschrijven wat men bedoelt. Correct lezen wat er staat. 

Stevige kritiek lokt logischerwijze reacties uit, zoals de tweets van Ben Weyts hierboven. Met stevig weerwerk ten aanzien van stevige kritiek is niets verkeerd. Bovendien zijn er onder academici, historici en andere, voor- en tegenstanders van het idee om een "Canon van Vlaanderen" samen te stellen. Die zijn er ook onder politici en hetzelfde geldt voor het brede publiek. Dat de ideeën hierover botsen is prima. Ik kijk nu al uit naar het debat dat zal volgen nadat de bevoegde canoncommissie het resultaat van haar werkzaamheden zal hebben opgeleverd.

Ik heb het wel moeilijk met het gebrek aan zuiverheid van een aantal argumenten die worden aangehaald om de kritiek te pareren die werd geformuleerd in het KVAB-standpunt.

Neerkijken op onze geschiedenis?

Kijken de auteurs van het standpunt werkelijk neer op de Vlaamse gemeenschap of op onze geschiedenis? Ik heb hun standpunt integraal gelezen en kon dat er op geen enkel moment uit opmaken.

Hoe kunnen de auteurs van het standpunt nu al kritiek formuleren, nog voor ze de canon zelf hebben kunnen bekijken, vraagt men zich af. Omdat ze het concept van een nationale canon en het bijbehorende creatieproces becommentariëren en niet het uiteindelijke resultaat daarvan, zoals iedereen die de moeite doet om het KVAB-standpunt te lezen, kan vaststellen.

Brandmerken als "collaboratiecommissie"?

Brandmerken de auteurs van het KVAB-standpunt hun collega's die lid zijn van de canoncommissie als leden van een "collaboratiecommissie"? Neen, dat doen ze op geen enkele wijze. Wel verwijzen ze in hun standpunt naar een Knack-artikel uit 2020 dat de weergave is van een gesprek tussen journalist Walter Pauli en voorzitter van de canoncommissie Emmanuel Gerard. 

In het artikel wijst de journalist op het risico dat de canoncommissie wordt weggezet als een "collaboratiecommissie" en geeft de voorzitter terecht aan dat het betreurenswaardig zou zijn indien het debat over de canon zou leiden tot lamentabele oordelen zoals "collaboratiehistorici". 

Hiermee heeft Pauli geenszins beweerd dat de canoncommissie een "collaboratiecommmissie" is; voorzitter Gerard beweerde dit vanzelfsprekend ook niet; en de auteurs van het KVAB-standpunt beweerden het evenmin.

Onjuist en kwalijk

Stellen dat de auteurs van het KVAB-standpunt hun collega's brandmerken als leden van een "collaboratiecommissie" is bijgevolg onjuist en kwalijk.

Intentieprocessen, verdraaiingen van de werkelijkheid, uithalen naar mensen op basis van uitspraken die ze niét hebben gedaan: niet Elon Musk, Twitter of Mastodon zijn er verantwoordelijk voor, maar wel zij die dergelijke intentieprocessen, verdraaiingen of uithalen neerschrijven of uitspreken.

Laat dit een pleidooi voor wat meer intellectuele eerlijkheid zijn. Omdat woorden ertoe doen. Ook op sociale media.

VRT NWS wil op vrtnws.be een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over actuele thema’s. Omdat we het belangrijk vinden om verschillende stemmen en meningen te horen publiceren we regelmatig opinieteksten. Elke auteur schrijft in eigen naam of in die van zijn vereniging. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst. Wilt u graag zelf een opiniestuk publiceren, contacteer dan VRT NWS via moderator@vrt.be.

Meest gelezen