Mee zijn begint bij begrijpen: hoe VRT mensen die laaggeletterd zijn beter wil bereiken

Een bericht over een nieuwe maatregel. Een mail die van je bank lijkt te komen. Een moeilijk woord in het journaal. Om mee te zijn met wat er rondom je gebeurt, moet je elke dag informatie kunnen vinden, begrijpen en beoordelen. Dat gaat niet voor iedereen even vanzelfsprekend. Voor VRT raakt die vaststelling aan de kern van haar publieke opdracht. Betrouwbare informatie aanbieden krijgt pas betekenis als mensen die informatie ook kunnen gebruiken. Wat hebben zij nodig? Wat helpt hen om mee te zijn? En hoe kunnen we hen beter bereiken? 

“Als VRT moeten we elke Vlaming bereiken”, zegt Fran De Vriese van VRT Educatie. Voor haar is dit traject een kans om beter te begrijpen wat mensen die laaggeletterd zijn nodig hebben, en hoe VRT daar gerichter op kan inspelen. 

Eerst luisteren, dan maken 

Om die drempels beter te begrijpen, werkte VRT in het BENEDMO-onderzoek samen met Mediawijs, het Vlaamse Kenniscentrum voor Digitale en Mediawijsheid, en twee Nederlandse partners: het Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid en Netwerk Mediawijsheid. Het traject onderzocht hoe mensen in een kwetsbare positie beter ondersteund kunnen worden bij het omgaan met nieuws, betrouwbare informatie en desinformatie. Daarbij ging de aandacht naar mensen die moeite hebben met basisvaardigheden zoals lezen, schrijven, rekenen of digitale toepassingen. Ook mensen die het Nederlands nog leren, werden betrokken. Die situaties kunnen overlappen, maar zijn niet hetzelfde: wie moeilijk Nederlands leest, kan in een andere taal wel vlot informatie verwerken. 

Die verscheidenheid in deze groep vraagt om verschillende benaderingen, benadrukt Zara Mommerency van Mediawijs. Daarom wilden de partners eerst de ervaringen en behoeften leren kennen van de mensen die ze beter willen bereiken. Het traject begon met een aantal focusgroepen met ongeveer veertig professionals, onder meer uit Ligo, de centra voor basiseducatie, buurtwerkingen en organisaties rond integratie en inburgering. Zij kennen de dagelijkse vragen en zorgen van de mensen met wie ze werken. Vervolgens gingen de partners gedurende een jaar ook met deelnemers uit buurtwerkingen in Antwerpen, Gent en Brussel aan de slag. 

Die gesprekken maakten duidelijk waar kansen liggen om bestaand materiaal over nieuws en desinformatie toegankelijker te maken. Veel uitleg steunt sterk op taal en vraagt vaardigheden en voorkennis die niet iedereen heeft. Ook VRT kreeg daardoor een scherpere blik op hoe het eigen aanbod beter kan aansluiten bij verschillende behoeften. 

Aansluiten bij wat mensen bezighoudt 

Toegankelijkheid begint bovendien al bij de keuze van een onderwerp. Het onderzoek vertrok vanuit desinformatie, maar in de gesprekken kwamen vaak andere zorgen eerst: een inkomen, een woning of kansen op opleiding. De angst om online opgelicht te worden, sloot wel rechtstreeks aan bij het dagelijks leven. “Mensen waren bang om online iets fout te doen, op een verkeerde link te klikken of geld kwijt te raken”, vertelt Zara. “Daar konden we op aansluiten.” 

Voor makers is dat een belangrijke les: een onderwerp dat voor hen relevant lijkt, voelt voor hun publiek niet noodzakelijk even dringend. “Als we voor hen iets maken, moeten we hen erbij betrekken”, zegt Fran. Hun inbreng helpt makers om aannames te toetsen en keuzes te maken die aansluiten bij hun ervaringen. 

Dat geldt ook voor beelden. De partners gingen in de buurtwerkingen samen tekenen en onderzochten hoe deelnemers nieuws, media en digitale gewoontes zelf visueel zouden voorstellen. Zo hielpen zij mee bepalen welke afbeeldingen bruikbaar waren. Teksten, vragen en beelden werden vervolgens getest en herwerkt, met ondersteuning van onder meer Wablieft, dat gespecialiseerd is in duidelijke taal. 

Een gesprek als eerste stap 

Uit de samenwerking kwamen concrete hulpmiddelen voort waarmee begeleiders zoals eerstelijnswerkers, digihelpers, buurtwerkers en leerkrachten aan de slag kunnen. Nieuws in beeld is een memoryspel dat het gesprek over nieuws opent. Waar haal je informatie? Welk nieuws maakt je verdrietig of bezorgd? En met wie praat je daarover? Digitale praat brengt bredere digitale gewoontes ter sprake, zoals smartphonegebruik, privacy en twijfels over informatie op het internet.  

Die hulpmiddelen vertrekken vanuit gesprek en vertrouwen. Een begeleider hoeft niet meteen alle antwoorden te geven, maar kan eerst ontdekken wat iemand al weet, welke vragen er leven en waar ondersteuning nodig is. “We willen dat mensen media kunnen begrijpen en gebruiken”, zegt Zara. “We focussen op de risico's, maar willen ook de kansen van media tonen.” 

VRT droeg onder meer bij met video's die na feedback werden herwerkt en via het materiaal van Mediawijs hun weg vinden naar de doelgroep. Ook een bestaand interactief VRT-artikel over online oplichting werd samen herwerkt tot In de val gelokt: de basis van online oplichting, bedoeld om professionals houvast te geven. Herkenbare ervaringen in de video's helpen het gesprek openen: online oplichting is iets waarover je vragen mag stellen en waarvoor je hulp kunt zoeken. 

Zo bereikt VRT mensen ook via leerkrachten en buurtwerkers met wie zij al een band hebben. Die samenwerking is waardevol wanneer mensen niet vanzelf bij het VRT-aanbod terechtkomen. 

Wat VRT leert, werkt nu al door 

De inzichten blijven ook binnen VRT niet op papier staan. Bij EDUbox, het educatieve aanbod waarmee leerlingen van het secundair onderwijs maatschappelijke thema's verkennen, zijn al aanpassingen doorgevoerd. 

Met EDUbox Flex krijgen leerkrachten meer mogelijkheden om rekening te houden met leerlingen die extra ondersteuning nodig hebben. Een audioknop laat leerlingen horen wat ze lezen. Een woordenboek en printbare woordenlijsten helpen hen om belangrijke begrippen eerst te leren kennen. Dat kan bijvoorbeeld ondersteuning bieden in OKAN-klassen, voor anderstalige nieuwkomers, of bij leerlingen met weinig voorkennis over een onderwerp. “Leerkrachten oefenen soms eerst de woorden in en beginnen daarna pas aan de EDUbox”, vertelt Fran. “Dat is ook iets wat we geleerd hebben.” 

Ook de dienst Toegankelijkheid van VRT is intussen betrokken. Daar loopt het Memat-onderzoek, dat voortbouwt op het BENEDMO-traject. Samen met de diensten Taal, Diversiteit, Innovatie en Educatie gaan VRT-medewerkers ‘gluren bij de buren’: ze leren hoe andere organisaties mensen die laaggeletterd zijn beter bereiken. Die inzichten kunnen op termijn ook de basis vormen voor eigen VRT-materiaal in gemakkelijke taal. 

Begrijpen én je aangesproken voelen 

De ontwikkelde hulpmiddelen en aangepaste video's vormen een eerste stap om mensen die laaggeletterd zijn beter te bereiken. Het traject geeft VRT concrete inzichten om op voort te bouwen. Die ook breder vertalen naar het aanbod vraagt verdere ontwikkeling, samenwerking en toetsing met de doelgroep. 

Volgens Zara is de belangstelling voor nieuws een belangrijk vertrekpunt. “Mensen zijn geïnteresseerd in nieuws en in wat er in de wereld gebeurt.” Door de uitleg beter af te stemmen op hun taalvaardigheid en voorkennis, kan het aanbod daarop inspelen. Naast taal speelt herkenbaarheid een belangrijke rol. Wie komt aan het woord? Welke ervaringen krijgen plaats? En voelt een kijker dat het aanbod ook voor hem of haar gemaakt is? “Niet over mensen praten, maar met hen, ook in het nieuws zelf”, zegt Zara. “Mensen met ervaring zijn ook ervaringsdeskundigen en kunnen naast een politieker of expert ook heel waardevolle inzichten bieden.” 

De richting is wel duidelijk: verder luisteren, samen ontwikkelen en toetsen of wat we maken ook echt begrijpelijk en bruikbaar is. De impact die VRT daarmee wil bereiken, ligt in het dagelijks leven. Meer mensen die een nieuwsbericht kunnen volgen, een verdachte mail durven bespreken of informatie vinden waarmee ze zelf een keuze kunnen maken. Zo krijgt de ambitie om er voor elke Vlaming te zijn steeds concreter vorm.