Van fictiereeks tot EDUbox: VRT-reeks 'Breendonk' zet aan het denken

Een oorlogsverhaal van bij ons 

Het Fort langs de A12, tussen Antwerpen en Brussel. Veel mensen kennen Breendonk van een schooluitstap. Maar wat zich daar tijdens de Tweede Wereldoorlog precies afspeelde, is niet bij iedereen even bekend. Bij die oorlog denken we vaak aan internationale verhalen en kampen in het buitenland. Breendonk brengt de geschiedenis dichtbij: dit oorlogsverhaal speelde zich af bij ons, in België, hier in Vlaanderen. 

In het Fort van Breendonk werden tijdens de Tweede Wereldoorlog meer dan 3.600 gevangenen opgesloten. Gevangenen werden er vernederd, mishandeld en gedwongen tot zware arbeid. Vandaag is het Fort een nationaal gedenkteken en een tastbare herinnering aan de terreur van de nazibezetting in België. Het Fort van Breendonk maakt deel uit van het War Heritage Institute. 

Met de fictiereeks Breendonk wil VRT dit stuk van onze eigen Belgische oorlogsgeschiedenis bij een breed publiek brengen, vertelt Wim Janssen, genrehoofd fictie bij VRT. “We hebben een gemeenschappelijk geheugen over heel wat verhalen uit de Tweede Wereldoorlog, maar dit stuk van onze eigen geschiedenis was nog niet eerder op zo’n ambitieuze manier verteld op deze manier en in zoveel vormen.” 

Het idee voor de reeks kwam van acteur en maker Kevin Janssens. Samen met Filip Lenaerts verdiepte hij zich jarenlang in getuigenissen, archieven en historische bronnen. Daaruit groeide een fictieverhaal dat verschillende ervaringen samenbrengt tegen een historische achtergrond. De reeks maakt ook deel uit van New8, de internationale fictiesamenwerking tussen VRT en zeven andere Europese publieke omroepen.

Kijken door de ogen van de personages 

Breendonk volgt onder anderen het jonge koppel Elisabeth en Rik. Na een mislukte verzetsactie moet Elisabeth onderduiken, terwijl Rik en zijn vader Leon in het Fort terechtkomen. Daar gaan ze een geheime alliantie aan met Vaes, een Vlaamse SS-bewaker. 

Iedereen probeert op zijn eigen manier met die omstandigheden om te gaan. Daarin schuilt volgens Wim de kracht van de reeks. “In de realiteit gaat oorlog over mensen van vlees en bloed, die in extreme omstandigheden terechtkomen en moeilijke keuzes moeten maken. Achteraf lijkt het soms eenvoudig om te zeggen wat je zelf zou hebben gedaan. Op het moment zelf is dat veel minder evident.” 

Door mee te leven met de personages, komen die vragen ook voor de kijker dichtbij. De reeks plaatst ze niet in een ver buitenland, maar in de Belgische geschiedenis, op een plek die veel kijkers kennen. “Je kan het verhaal volgen en meeleven met de personages, maar tegelijk zijn er scènes die je doen nadenken: wat zou ik doen? Hoe zou ik reageren? Dat vind ik een van de sterkste dingen die een fictiereeks kan teweegbrengen.”

Belgische oorlogsgeschiedenis die blijft raken 

Naast de fictiereeks brengt VRT Canvas de driedelige documentaire De hel van Breendonk. Daarin duikt professor geschiedenis Koen Aerts, verbonden aan de Universiteit Gent en Archiefpunt, in de geschiedenis van het kamp en dit donkere hoofdstuk van het Belgische oorlogsverleden. Hij spreekt met getuigen en experts, bezoekt historische locaties en onderzoekt archieven. 

Een belangrijke rode draad is het proces tegen de daders van Breendonk, dat in 1946 plaatsvond. Van dat proces is vier uur audio bewaard gebleven in het eigen VRT-archief: bijzonder historisch materiaal uit het archief van de publieke omroep. De documentaire kijkt ook naar de periode vlak na de bevrijding, toen verdachten van collaboratie in het Fort werden opgesloten en er opnieuw wantoestanden plaatsvonden. 

Koen wil die geschiedenis met zorg en nuance vertellen. Zeker nu er steeds minder mensen zijn die ze zelf hebben meegemaakt. “Er zit intussen een mensenleven tussen het einde van de oorlog en vandaag. We staan voor de uitdaging om dat verleden over te dragen aan generaties die er niet noodzakelijk nog een persoonlijke band mee hebben.” 

Historici en mediamakers kunnen elkaar daarbij helpen, vindt hij. “Als wetenschapper vind ik het belangrijk om met een breed publiek over dat verleden te spreken. Een documentaire op de publieke omroep is daarvoor een bijzonder waardevol forum.”

Meer dan een verhaal over toen 

Wie zich via Breendonk in onze eigen Belgische oorlogsgeschiedenis verdiept, komt volgens Koen ook bij vragen over vandaag terecht. Over menselijk gedrag, verantwoordelijkheid en de omstandigheden die onze keuzes beïnvloeden. 

“Breendonk toont waartoe mensen in staat kunnen zijn, zowel in het uiterste kwade als in het uiterste goede. Het houdt ons een spiegel voor.” Hij hoopt dat de verhalen mensen nieuwsgierig maken naar de oorlogsgeschiedenis en hen ook doen stilstaan bij zichzelf. “Hoe zou je zelf handelen? En hoe kunnen we ons als democratie weerbaar maken?” 

Gemakkelijke antwoorden zijn er niet, waarschuwt Koen. “Mensen die zeggen dat ze gegarandeerd in het verzet zouden hebben gezeten, stellen het veel te eenvoudig voor.” Tegelijk wil hij de persoonlijke verantwoordelijkheid niet uit het oog verliezen: ook onder een dictatuur hadden mensen volgens hem een zekere ruimte om keuzes te maken, hoe groot de gevolgen daarvan ook konden zijn. 

“Geschiedenis is voor mij sociale psychologie met voorbeelden. Ze kan ons uitdagen en doen nadenken over menselijk gedrag.”

Van de huiskamer naar de klas 

Die vragen krijgen ook een plaats in de nieuwe EDUbox Morele keuzes: inzichten uit de verhalen van Breendonk. Het digitale lespakket voor de tweede en derde graad van het secundair onderwijs laat jongeren nadenken over de invloed van onder meer angst, groepsdruk, eigenbelang en ideologie. 

Het vertrekpunt zijn dilemma’s die jongeren vandaag kunnen herkennen. Van daaruit legt de EDUbox de link met de verhalen uit Breendonk en met de Tweede Wereldoorlog zoals die zich hier, in België, afspeelde. Met teksten, video’s, opdrachten en een interactieve tool onderzoeken leerlingen hoe mensen keuzes maken en welke rol de omstandigheden daarbij spelen. 

Koen werkte inhoudelijk mee aan de EDUbox. Hij ziet er een manier in om de geschiedenis toegankelijk te maken voor leerlingen met uiteenlopende achtergronden. “Niet elke jongere heeft een familiale band met het oorlogsverleden in België. Maar iedereen kan nadenken over menselijk handelen en over de keuzes waarvoor mensen in moeilijke omstandigheden komen te staan.” 

Ook Wim ziet de meerwaarde van die aanpak. “De EDUbox vertrekt vanuit de leefwereld van jongeren. Daarna merk je hoe veel moeilijker een vraag kan worden wanneer de omstandigheden veranderen en iemands morele kompas onder druk komt te staan.”

Verschillende verhalen, verschillende ingangen 

Wie na de fictiereeks meer wil weten, kan verder kijken met De hel van Breendonk. Ook de podcast Vrouwen van Breendonk vertelt een minder bekend deel van dat Belgische oorlogsverleden. Podcastmaker Isabel Voets volgt daarin de sporen van twee vrouwen aan weerszijden van het conflict: verzetsvrouw Betty Sneyers en Ilse Birkholz, de echtgenote van kampcommandant Philipp Schmitt. 

De graphic novel Het leven van Martial “Ti” Van Schelle brengt dan weer het verhaal van een sportman en zakenman die tijdens de oorlog in het verzet ging en uiteindelijk in Breendonk belandde. 

Al die vormen vullen elkaar aan, zegt Wim. “Je kan niet alles in één fictiereeks vertellen. Sommige mensen zullen eerst de documentaire zien en daarna nieuwsgierig worden naar de reeks. Anderen luisteren liever naar een podcast of ontdekken een verhaal via een graphic novel. Zo zijn er veel ingangen om de geschiedenis van Breendonk te leren kennen en om je er verder in te verdiepen.” 

Koen hoopt dat die combinatie verschillende generaties aanspreekt. “We zullen het verhaal nooit volledig kunnen vertellen. Maar door het op verschillende manieren te brengen, kunnen we hopelijk meer mensen uitnodigen om erin te duiken.” Met die verschillende vertelvormen wil VRT uiteenlopende doelgroepen bereiken en bij elke doelgroep iets in beweging zetten: van nieuwsgierigheid naar onze eigen Belgische oorlogsgeschiedenis tot nadenken over de keuzes van vandaag. Zo krijgt naast het internationale beeld van de Tweede Wereldoorlog ook het verhaal van bij ons een plaats. 

Breendonk is vanaf zondag 8 november wekelijks te zien op VRT 1 en VRT MAX en is nu al te zien op Streamz. De hel van Breendonk is vanaf 8 november volledig te bekijken op VRT MAX en vanaf 9 november wekelijks te zien op VRT Canvas. De podcast Vrouwen van Breendonk is vanaf 29 november te beluisteren via VRT MAX. De EDUbox is vanaf 28 oktober gratis beschikbaar via VRT voor leerkrachten.