Verliefd op een chatbot: 'Thuis' brengt het gesprek over AI dichtbij

Wie naar Thuis kijkt, ziet hoe Andreas steeds meer opgaat in zijn gesprekken met de virtuele Tara. Hij voelt zich eenzaam en vindt steun bij de chatbot. Die krijgt van hem ook de stem van Britt, zonder dat zij daarvoor toestemming heeft gegeven. 

Eenzaamheid, behoefte aan aandacht, verlangen naar iemand die je begrijpt: het zijn herkenbare gevoelens. Bij Andreas krijgen ze een nieuwe wending door de technologie die hij gebruikt. Voor hem vervagen de grenzen tussen de echte en zijn virtuele versie van Tara. Wanneer wordt steun zoeken bij een chatbot je verliezen in een relatie? En wat betekent dat voor de mensen om je heen? 

Door die vragen in een vertrouwd verhaal te verweven, wil VRT een breed publiek laten nadenken over AI. Je hoeft de technologie niet te kennen om mee te leven met Andreas of je in Britt te verplaatsen. Zo kan fictie helpen om een maatschappelijke ontwikkeling te begrijpen én bespreekbaar te maken. 

Kan dit echt? 

Een chatbot die praat met de stem van iemand die je kent, de technische mogelijkheden zijn er volgens AI-kenner bij VRT, Klaas Baert vandaag al. “Technisch gezien is dat vandaag perfect mogelijk”, zegt hij. Om een stem na te bootsen, is bovendien niet noodzakelijk veel opnamemateriaal nodig. Dat betekent overigens niet dat de chatbot ook de persoonlijkheid van die persoon overneemt. Hij kan klinken als iemand, zonder te reageren zoals die persoon dat zou doen. 

Voor wie ermee praat, kan zo’n stem wel veel verschil maken. “Een stem triggert ook herinneringen en geheugen”, zegt professor Communicatiewetenschappen aan VUB en sociologe An Jacobs. “Je kunt doen alsof je een natuurlijk gesprek hebt.” Een vertrouwde stem kan de emotionele impact dus versterken. En praten gaat gemakkelijker dan typen: je hoeft niet achter een toetsenbord te zitten. Precies dat maakt de keuze van Andreas zo veelzeggend. Tara geeft antwoord met een stem die voor hem al iets betekent. 

Waarom een chatbot zo menselijk kan voelen 

Misschien heb je zelf al eens een apparaat toegesproken. Of ken je iemand die zijn robotstofzuiger een naam geeft. Mensen kennen vrij gemakkelijk menselijke eigenschappen toe aan dingen, vertelt Jacobs. Bij een chatbot helpt het ontwerp daar nog een handje bij. 

Het spreekt in de ik-vorm, reageert persoonlijk en vraagt of je nog iets wilt weten. Daardoor krijgt informatie uitwisselen al snel de vorm van een gesprek. Achter die ervaring zitten bewuste keuzes, legt Jacobs uit: “Daar zit een design achter om te zorgen dat die interfaces ook goed gaan werken met mensen. Er is ook gekeken naar de menselijke psychologie.” Dat gevoel van verbondenheid kan voor de gebruiker echt zijn. Maar wat gebeurt er aan de andere kant? “Wij gaan dat vermenselijken”, zegt Klaas. “Maar het is niet omdat een model empathische taal genereert, dat het empathisch is.” Een chatbot kan dus heel begripvol klinken. Dat betekent nog niet dat hij je begrijpt zoals een vriend dat doet, of zelf iets voelt bij wat je vertelt. 

Altijd antwoord, weinig tegenspraak 

Voor iemand die zich eenzaam voelt, kan het aantrekkelijk zijn: een gesprekspartner die beschikbaar is, aandacht geeft en geduldig antwoordt. Je hoeft geen afspraak te maken of te wachten tot iemand tijd heeft. Jacobs ziet tegelijk een risico in dat gemak. Door de persoonlijke aanpak krijg je volgens haar “het gevoel dat je frictieloze relaties kunt hebben”. Terwijl contact met andere mensen ook betekent dat je het soms oneens bent, rekening houdt met elkaar en grenzen leert kennen. 

Bovendien bestaat een band uit meer dan praten. Een chatbot kan je bijvoorbeeld niet helpen verhuizen, merkt ze op. Samen iets doen, ergens voor elkaar opdagen of gewoon naast iemand zitten: ook dat hoort bij verbondenheid. Ook Klaas wijst op de grenzen van zo’n gesprek. “Je instructie kan zijn: wees empathisch. Maar dat kan leiden tot meegaan in waanideeën, in plaats van die te proberen tegen te spreken.” Een systeem de opdracht geven om begripvol te antwoorden, garandeert dus nog niet dat het op elk moment gepast reageert. Daar komt nog iets bij: het commerciële belang achter sommige toepassingen. “Ze zitten natuurlijk met een verdienmodel waarbij het belangrijk is dat je blijft terugkomen naar dat platform”, zegt Klaas. 

Jacobs trekt dat breder: “Heel veel van de negatieve aspecten van onze digitale technologie hangen samen met het verdienmodel.” Het is dus zinvol om je af te vragen waarom een chatbot zo betrokken reageert en je telkens uitnodigt om verder te vertellen. 

Bij Andreas wordt die vraag heel concreet. Hij vindt steun bij Tara, maar sluit zich ondertussen steeds verder af van zijn omgeving. Wat gebeurt er als een gesprek op je scherm steeds meer plaats inneemt in je leven?

En wat met Britt? 

Terwijl Andreas toenadering zoekt tot Tara, is er ook iemand anders betrokken. Britt heeft er niet voor gekozen om haar stem aan zijn chatbot te geven. 

Volgens Jacobs raakt dat aan iets heel persoonlijks. “We identificeren mensen vaak aan de hand van hun stem.” Die gebruiken zonder toestemming beschouwt ze als een inbreuk op iemands eigenheid. “Met zo’n gekloonde stem kan je die persoon ook dingen laten zeggen die die nooit gezegd zou hebben.” Zo krijgt het verhaal nog een andere kant. Wat voor Andreas vertrouwd klinkt, gaat voor Britt over het gebruik van haar stem zonder haar medeweten. Hoe zou je het zelf vinden als iemand jouw stem op die manier gebruikte? Thuis maakt daarmee ook vragen over toestemming en respect bespreekbaar. De technologie maakt iets mogelijk, maar hoe houd je rekening met de persoon achter die stem? 

Meer dan een vraag over technologie 

Jacobs ziet ook mogelijkheden voor AI. Een taalmodel kan bijvoorbeeld helpen om moeilijke informatie begrijpelijker te maken. Of om een situatie en de reacties van anderen beter te begrijpen. Ze ziet vooral waarde in toepassingen die mensen helpen om vervolgens ook buiten het scherm stappen te zetten. Want wie over eenzaamheid praat, moet volgens haar ook naar onze omgeving kijken. “Waarom is die hulp niet beschikbaar? Waarom zijn andere mensen niet beschikbaar?” Zijn er plekken waar mensen elkaar kunnen ontmoeten? “Wat is de rol van plaatsen zoals het café of het verenigingsleven? Of gewoon goeiedag zeggen op straat?” vraagt ze. Een plek waar je even binnenloopt, een toevallige ontmoeting: ook zulke kleine contacten tellen mee. 

Van meekijken naar meepraten 

“Ik ben er eigenlijk heel blij mee dat Thuis dit soort thema’s bespreekbaar maakt”, zegt Jacobs. Een populaire reeks kan mensen laten kennismaken met ervaringen die ze zelf niet kennen. Je volgt een personage, leeft mee en bekijkt een situatie misschien eens vanuit een andere hoek. 

Daarbij pleit ze voor nuance. “Ik ben een beetje bezorgd over een te gepolariseerde weergave”, zegt ze. AI kan helpen, maar roept ook vragen op. Hoe we ermee omgaan, hangt samen met de keuzes van ontwikkelaars, de manier waarop we toepassingen gebruiken en de ruimte die we maken voor elkaar. 

Met Andreas en Tara brengt Thuis die vragen dichtbij. Je hoeft niets van taalmodellen of stemtechnologie te kennen om het verhaal te kunnen volgen. Je ziet iemand die verbinding zoekt, een omgeving die hem minder bereikt en een vrouw van wie de stem wordt gebruikt. Daar ligt de kracht van deze verhaallijn: grote vragen worden voelbaar in kleine, herkenbare momenten. Zo wil VRT kijkers handvatten geven om ook buiten de reeks na te denken en te praten over AI. Over wat we aan technologie toevertrouwen, welke grenzen we stellen en hoe we er voor elkaar kunnen zijn.