Duik dieper in de geschiedenis van het Fort van Breendonk met VRT

82 jaar na de bevrijding van Breendonk duikt VRT in dit donkere hoofdstuk uit onze Vlaamse geschiedenis - een hoofdstuk dat lang niet iedereen kent. Met de gloednieuwe fictiereeks Breendonk, de VRT Canvas-documentaire De hel van Breendonk, de podcast Vrouwen van Breendonk, een graphic novel en een EDUbox voor scholen worden verschillende facetten van deze geschiedenis belicht.

Lees hieronder alles over deze verschillende initiatieven bij VRT.

De hel van Breendonk - VRT Canvas

Tijdens de Tweede Wereldoorlog wordt het Fort van Breendonk ingericht als SS-gevangenis. Joden, verzetsstrijders en politiek andersdenkenden worden er massaal opgesloten. Breendonk is onder het nazibewind officieel de enige plek in België en Noord-Frankrijk waar mag worden gemarteld: in 1942 wordt er een folterkamer geïnstalleerd waar gevangenen gewelddadig worden ondervraagd. Breendonk is de laatste plaats waar de nazi’s informatie uit de verzetsmensen kunnen slaan, alvorens ze te deporteren naar de vergeetput van de concentratie- en vernietigingskampen in het oosten. 301 Breendonk-gevangenen zullen tijdens hun verblijf in het kamp overlijden. Van de 3600 gevangenen die in het kamp belanden, zal ongeveer de helft de oorlog niet overleven. Gevangenen worden er ontmenselijkt, blootgesteld aan willekeurige terreur en onderworpen aan vreselijke dwangarbeid. Het kamp geniet al tijdens de oorlog een verschrikkelijke reputatie, de Hel van Breendonk is ook dan al een begrip.

Na de oorlog, in 1946, staan in Mechelen 23 beklaagden terecht voor de misdaden die ze in Breendonk hebben gepleegd. Het gaat voornamelijk om Belgische daders. Verschillende van hen worden ter dood veroordeeld en in 1947 geëxecuteerd. Dat proces, waarvan 4 uur audiomateriaal bewaard is gebleven, vormt nu, 80 jaar later, de rode draad in een nieuwe, driedelige VRT Canvas-documentaire.

In de docureeks De Hel van Breendonk neemt professor Koen Aerts (UGent / Archiefpunt) de kijker mee op een reis langs getuigen, historische locaties en archieven. Hij reconstrueert wat in Breendonk is gebeurd en plaatst de unieke geschiedenis van het kamp binnen het grotere verhaal van de Tweede Wereldoorlog. Aerts gaat daarbij op zoek naar de nuances en de grijswaarden: hij buigt zich over slachtoffers die dader worden, over morele keuzes in uitzonderlijke tijden, over hoe geweld razendsnel kan escaleren wanneer externe controle wegvalt.

Voor zijn onderzoek reist Aerts ook naar Dachau, het modelkamp van de nazi’s, dat als blauwdruk voor de andere kampen gold, en belandt hij in Buchenwald. Jedem das Seine, siert de toegangspoort er: Ieder krijgt zijn verdiende loon. Dat geldt zeker voor Valère De Vos, die zijn medegevangenen in Breendonk zo erg terroriseerde dat hij later bij aankomst in Buchenwald vrijwel meteen door oud-Breendonkenaren werd omgebracht.

Daarnaast brengt de reeks ook een achternicht van de Duitse kampcommandant Philipp Schmitt naar Breendonk. Hoe gaat zijn familie om met de wetenschap dat Breendonk onder zijn bewind uitgroeide tot een van de meest gewelddadige plekken in bezet West-Europa? Of zoals Henri Heimans, zoon van Breendonk-gevangene Genia, het in de reeks verwoordt: “Mijn vader heeft in Breendonk, Auschwitz en Mauthausen gezeten, maar hij heeft altijd gezegd: ‘Breendonk was veruit het ergste’.”

Nu de laatste getuigen zijn overleden, buigt de reeks zich over de vraag hoe de geschiedenis van de oude SS-gevangenis relevant blijft voor jongeren vandaag. Wat leert Breendonk ons over geweld, dictatuur, democratie? Om antwoorden te vinden op die vragen, duikt professor Aerts samen met Chris Van Den Wyngaert in het historische dossier van het Breendonk-proces. Van Den Wyngaert heeft als rechter in het Joegoslaviëtribunaal een rijke ervaring in het berechten van oorlogsmisdadigers. Ze zoekt én vindt verschillen en parallellen met wat er in Breendonk is gebeurd.

Tot slot snijdt Aerts ook een minder belicht thema aan: na de bevrijding doet Breendonk even dienst als een zogenaamd ‘wild kamp’ waar verdachten van collaboratie door het lokale verzet worden opgesloten. Ook daar gebeuren zaken die buiten de lijnen kleuren. Schrijver Jeroen Olyslaegers bezoekt het Fort in die context voor de eerste keer. Ook hij zoekt antwoorden op vragen over de omstandigheden waarin zijn overgrootvader na de bevrijding in Breendonk belandt…

De hel van Breendonk: vanaf zondag 8 november volledig te bekijken op VRT MAX en vanaf 9 november rond 21.25 uur elke maandag op VRT Canvas. ​

Podcast Vrouwen van Breendonk

Het Fort van Breendonk was een mannenkamp. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden er ongeveer 3.600 mannen opgesloten, verplicht tot dwangarbeid, uitgehongerd en gemarteld. Ook de bewakers waren allemaal mannen. Wat in Breendonk gebeurd is, is een van de zwaarste littekens van de Belgische geschiedenis en mag niet vergeten worden.

Wat wél vaak vergeten wordt, is dat er ook een minderheid aan vrouwen opgesloten werd in het kamp. Nochtans is hun parcours in dit kamp heel specifiek, en bijgevolg is hun verhaal opmerkelijk en anders. Podcastmaker Isabel Voets loopt voor Vrouwen van Breendonk in het voetspoor van twee vrouwen die aan weerskanten van het conflict staan:

De ene is Ilse Birkholz, de echtgenote van de toenmalige beruchte kampcommandant Philipp Schmitt. Zij was een elegante verschijning en werkte als secretaresse in het Fort. Was ze een argeloze omstaander of had ze toch sadistische neigingen?

De andere is Betty Sneyers, een advocate en een gepassioneerde verzetsvrouw. Zij zat meer dan drie maanden opgesloten in een isoleercel en zag meermaals de folterkamer. Hoe kwam zij vanuit een bourgeois milieu in een communistisch spionagenetwerk terecht?

Historici Dimitri Roden en Michèle Corthals en criminologe Nancy Van Driessche reconstrueren hun verhaal. Ze duiken samen in bronnen en archieven en geven zo een andere kijk op de geschiedenis van Breendonk.

Deze podcast is ook een zoektocht naar de laatste sporen van deze vrouwen: Betty leefde na de oorlog nog twee levens, Ilse verdween. Wat blijft er nu nog van hen over? En hoe leven die gebeurtenissen van toen nog voort in nazaten, families of in ons allemaal.

Historicus Dimitri Roden: "In het verhaal van Breendonk wordt altijd gefocust op de grootste groep slachtoffers of op diegenen die de macht hadden. De anderen blijven op de achtergrond, terwijl ze wel representatief waren. Hier krijg je dankzij een aantal vrouwen van wie we het verhaal hebben, toch de mogelijkheid om ook ​ een beeld te schetsen van de groep die altijd onder de radar blijft."

Vrouwen van Breendonk: vanaf zondag 29 november te beluisteren via VRT MAX. ​

Graphic novel

In de graphic novel Het leven van Martial "Ti" Van Schelle, gemaakt door Reinhart Croon, duiken we dieper in het levensverhaal verzetsheld Martial Van Schelle, roepnaam "Ti". Alles wat hij aanraakt, als sportkampioen en later als zakenman, verandert prompt in goud. Al even zegezeker stapt hij aan het begin van de Tweede Wereldoorlog in het verzet. Dat gaat een hele poos goed. Maar, zoals bij een zwemwedstrijd, worden in een oorlog de prijzen pas aan de meet uitgereikt. Deze keer zal Ti de finish niet halen. Zijn krachtmeting met de Duitse bezetter eindigt in het gevreesde Fort van Breendonk. De graphic novel brengt een klein eerbetoon aan een verwend rotjoch dat zich ontpopte tot een getalenteerd sportman, die na zijn zwemcarrière uitgroeide tot een flamboyante zakenman en societyfiguur, en ten slotte tot een verzetsheld waar elke Belg trots op mag zijn.

EDUbox

VRT zorgt ook voor nieuw materiaal en inspiratie om in de klas met de verhalen en thema's rond het Fort van Breendonk mee aan de slag te gaan. Vanaf woensdag 28 oktober brengt VRT een nieuwe EDUbox: Morele keuzes: Inzichten uit de verhalen van Breendonk. EDUbox is een digitaal lespakket voor de tweede en derde graad secundair onderwijs. Dit nieuwe pakket rond morele keuzes laat jongeren ontdekken hoe mensen keuzes maken, en hoe sterk de omstandigheden die keuzes kunnen sturen. De EDUbox is vanaf woensdag beschikbaar op vrtvoorleerkrachten.be.

Welke drijfveren sturen ons? Welke rol spelen angst, ideologie, eigenbelang en groepsdruk? En hoe beïnvloeden oorlog en onderdrukking de keuzes die mensen maken? De EDUbox Morele keuzes leert jongeren hoe mensen keuzes maken, in Breendonk en vandaag. De box is een digitaal lespakket voor leerlingen van de tweede en derde graad secundair onderwijs en combineert tekst, video’s, opdrachten en een interactieve tool.

Breendonk als microkosmos

In het Fort van Breendonk kwamen vrijheid, democratie en mensenrechten zwaar onder druk te staan. Gevangenen leefden er onder terreur en werden gemarteld. Dat gebeurde niet alleen door Duitse SS’ers, maar ook door Belgen die er als bewaker werkten.

Dat verhaal is vandaag nog altijd relevant. Overal ter wereld staan dezelfde waarden opnieuw onder druk. Daarom blijft het belangrijk om erover te informeren en mensen te stimuleren om kritisch na te denken over democratie en burgerschap.

Het belang van deze EDUbox

Herinneringseducatie blijft belangrijk voor elke nieuwe generatie. De verhalen uit Breendonk helpen jongeren nadenken over burgerschap, democratie en de gevaren van onverschilligheid en machtsmisbruik. Ze tonen hoe dun de lijn kan zijn tussen meewerken en verzet plegen.

Slachtoffers én daders komen aan bod, met de nodige nuance. Want onder druk van een autoritair systeem gedragen gewone mensen zich soms anders dan je zou verwachten. Aan de hand van authentiek bronmateriaal en echt bestaande personen loodst de EDUbox jongeren door het Fort. Zo ontdekken ze wie welke keuzes maakte, en waarom.

De EDUbox is vanaf woensdag 28 oktober gratis beschikbaar als interactieve website en downloadbare pdf in de catalogus van VRT voor leerkrachten: vrtvoorleerkrachten.be.
​​
​Samen met de partners War Heritage Institute, Vlaams Vredesinstituut, BELvue Museum, Cegesoma, Vredescentrum Antwerpen, Hannah Arendt Instituut, Universiteit Gent, Odisee co-hogeschool, NCPGR-Nationaal en Mechelen-Lier, het 8 mei- comité Mechelen en de Nationale Vriendenkring Buchenwald en Commando’s brengt VRT dit moeilijke maar zeer relevante thema op maat van het secundair onderwijs. De interactieve tool werd ontwikkeld door Tree company.

Breendonk - VRT 1

Vanaf zondagavond 8 november is de gloednieuwe fictiereeks Breendonk wekelijks te zien bij VRT 1 en VRT MAX, en nu al volledig te ontdekken op Streamz. Het zesdelige gevangenisdrama van Kevin Janssens en Filip Lenaerts vertelt een verhaal over mensen die onder extreme druk keuzes moeten maken, over onverwachte allianties en over de zoektocht naar menselijkheid in een wereld die steeds harder wordt. De opnames van de historische dramareeks speelden zich grotendeels in het Fort van Breendonk af, een historische site die het decor vormt voor deze reeks die zich afspeelt in het door oorlog verscheurde Antwerpen van 1942.

Het verhaal van Breendonk

Breendonk vertelt het verhaal van het jonge Antwerpse koppel Elisabeth en Rik dat halfweg de Tweede Wereldoorlog brutaal van elkaar wordt gescheiden na een mislukte verzetsactie. Elisabeth moet onderduiken, terwijl Rik samen met zijn vader Leon terechtkomt in de gevreesde SS-strafgevangenis Breendonk. Om het brutale terreurregime te overleven, gaan Rik en Leon een geheime alliantie aan met bewaker Vaes, een Vlaamse SS’er die steeds meer begint te twijfelen aan de keuzes die hij heeft gemaakt.

Terwijl de oorlog verwoestend om zich heen grijpt, raken de levens van Elisabeth, Rik en Vaes op gevaarlijke wijze met elkaar verweven, gedwongen tot keuzes die hen meesleuren in een situatie die steeds dreigender wordt. Iedereen gaat op een heel eigen manier met de vreselijke omstandigheden om: vecht of vlucht je? Hoe ver ga je om te overleven? En hoelang kan je blijven toekijken?

De personages

De hoofdrollen zijn weggelegd voor Anne-Laure Vandeputte, Kevin Janssens, Koen De Bouw ​ en Jolan De Bouw.

De cast wordt verder aangevuld door onder andere Jan Bijvoet, Valentijn Dhaenens, Stefaan Degand, Dirk Roofthooft, Lukas Bulteel, Pepijn Huysman, Katelijne Damen, Robby Cleiren, Evelien Bosmans, Wouter Hendrickx, Lou Goossens, Lukas De Wolf, Alrik Mertens, Jitse Hermans, Jan Decleir, Peter De Graef, Britt Das, Jan Goris, Flor Decleir, Koen Van Impe en Luc Nuyens. En ook internationale topacteurs zoals Sebastian Hulk en Werner Daehn vervoegen de cast.

Realiteit en fictie ontmoeten elkaar in Het Fort van Breendonk

Vanaf het prille begin heeft het Fort van Breendonk zijn deuren opengesteld voor de productie van deze nieuwe reeks. Het was namelijk een bezoek aan het museum van Breendonk dat Kevin Janssens op het idee bracht voor de reeks. En ook tijdens het schrijven konden hij en coscenarist Filip Lenaerts (Het verhaal van Vlaanderen, Badgast, Tytgat Chocolat) er terecht om er uitvoerig researchmateriaal te raadplegen, mensen te ontmoeten en het scenario zelf uit te schrijven. Samen met productiehuis De Mensen werkten ze gedurende jaren aan het historische onderzoek en de ontwikkeling van de reeks.

Ze konden putten uit foto's van Otto Kropf, een Duitse propagandafotograaf die tijdens de oorlog beelden maakte, en op de tekeningen van Jacques Ochs. Materiaal dat ook voor de make-up-, kostuum- en artdepartments van onschatbare waarde bleek. Janssens en Lenaerts verdiepten zich verder in getuigenverslagen van gevangenen, interviews uit de jaren tachtig die online beschikbaar zijn, en een brede selectie non-fictieliteratuur. Een belangrijke bron was Kroniek van een vergeten kamp van Jos Vander Velpen, waarin duizenden pagina’s getuigenissen uit het Proces van Mechelen worden samengebracht.

In 2021 interviewden Janssens en Lenaerts ook Louis Boeckmans, toen de laatst levende voormalige gevangene van Breendonk. Als laatste ooggetuige kon hij nog uit eigen ervaring vertellen over de schreeuwerige bevelen van Duitse en Vlaamse kampbewakers, de dagelijkse afranselingen, de psychologische terreur, de smaak van eikelkoffie en wat het betekent om werkelijk honger te lijden.

Tot slot werd ook het War Heritage Institute nauw betrokken bij het maakproces. Het waren de experten binnen deze organisatie die beslisten het Fort gedurende een maand te sluiten voor publiek, voor de opnames van de reeks. Het scenario werd voldoende waarheidsgetrouw geacht om het op de historische site te verfilmen. In nauw overleg werd bepaald op welke locaties gefilmd kon worden en welke plekken buiten beeld moesten blijven. Zo waren de martelkamer, arrestantencellen en de executieplaats uitgesloten. Die scènes werden daarom op andere locaties, buiten het Fort van Breendonk, gecreëerd.

Naast Breendonk werd ook gedraaid in het Fort van Liezele, op ongeveer vijf kilometer afstand. Dit Fort is architecturaal sterk verwant aan Breendonk en diende als locatie voor alle buitenscènes van de reeks.

Breendonk is vanaf donderdag 22 oktober volledig te bekijken op Streamz en vanaf 8 november elke zondag rond 20.55 uur op VRT 1 en VRT MAX.
​​
​​Breendonk werd geschreven en geregisseerd door Kevin Janssens en Filip Lenaerts in een productie van De Mensen voor VRT en Streamz in coproductie met Anagram en New8. Internationale salesagent STUDIO TF1 (formerly Newen Studios) neemt de distributie op zich. Met de steun van de Tax Shelter maatregel van de Belgische Federale Overheid. Met de steun van VAF, Screen Flanders, Creative Europe Development Slate & Norwegian Film Institute. In samenwerking met het Fort van Breendonk, Fort van Liezele, Stad Antwerpen en RTBF.