Van pagina 101 tot digitaal erfgoed: Teletekst leeft voort in het VRT-archief

Het gaat om een collectie van individuele bestanden en in sommige kan je bladeren als in de tijd zelf. Grote en kleine momenten uit het verleden verschijnen opnieuw op het scherm, pagina per pagina, regel per regel. 

Hoe het allemaal begon

Voor wie Teletekst zelf niet meemaakte, is wat duiding op zijn plaats. Op 8 mei 1980 startte de toenmalige omroep met Teletekst, als een proefproject binnen de nieuwsdienst. Via een digitaal signaal dat werd meegestuurd met het televisiesignaal, kon de kijker met zijn afstandsbediening navigeren door honderden pagina’s met onder meer nieuws, sportuitslagen, weerberichten, cultuuragenda’s, recepten en praktische informatie. Je moest simpelweg je televisie inschakelen, op de Teletekst-knop duwen en een paginanummer ingeven. Bij VRT kreeg je bijvoorbeeld op pagina 101 in één oogopslag een overzicht van het belangrijkste nieuws. 

Na een bescheiden start vonden steeds meer pagina’s hun weg naar het televisiescherm. Stap voor stap groeide zo een volwaardige teletekstredactie opgericht binnen de nieuwsdienst. Linda Van Crombruggen was er vanaf de start bij: ”Teletekst was voor mij een krant op televisie. De kijker kon zelf kiezen en was in een mum van tijd geïnformeerd. Ik vond het een kunst om op 25 lijnen van 39 karakters een probleem of nieuwsfeit uit te leggen en de mensen op een begrijpelijke manier te informeren. Uiteindelijk was ik er heel bedreven in om kort en krachtig een boodschap over te brengen.”

In de jaren 80 tot 90 werden de nieuwsberichten op Teletekst op de nieuwsdienst gemaakt door een aparte redactie. Die redactie begon na de oprichting van de nieuwssite vrtnieuws.net in 2003 en het latere deredactie.be (vanaf 2008) ook berichten voor de nieuwswebsite te schrijven.  

Initieel verscheen elk bericht eerst op Teletekst en daarna pas op de website. Later is dat omgedraaid waarbij de website voorrang kreeg op Teletekst. Na verloop van tijd verscheen zelfs enkel het belangrijkste nieuws nog op Teletekst. 

In 2016 is uiteindelijk beslist om het aanbod op Teletekst af te bouwen. In de - toen - nieuwe beheersovereenkomst stond Teletekst niet langer vermeld, waarop VRT besliste om het medium definitief af te bouwen. Sinds juni 2016 wordt Teletekst bij VRT enkel nog gebruikt voor ondertiteling.  

Guido Ameele, die vanaf 1 oktober 1981 voor Teletekst werkte, herinnert zich die beginperiode ook nog levendig: “Ik was vooral actief als graficus, maar omdat de redactie zo klein was, schreef ik tot 1984 ook regelmatig teksten voor de nieuws- en sportrubriek. Mijn focus lag op de layout en de stijl van Teletekst. We werkten met een klein team en waren al tevreden dat we alles draaiende konden houden.  Vanaf begin jaren 90 werkte ik uitsluitend voor ondertiteling, en ik was ook de contactpersoon voor de doven en slechthorenden. In 1999 maakte ik ook nog de vernieuwde layout en die is zo gebleven tot op het einde.” 

Een verdwijnend signaal? 

De Teletekstpagina’s zijn niet systematisch bewaard. Tot een enthousiaste hobbyist daar verandering in bracht. Tijdens de covidperiode begon ICT’er en Teletekstfanaat Wim Dewijngaert zich toe te leggen op het recupereren van Teletekst uit oude video‑opnames. 

Wim Dewijngaert: “Per toeval ontdekte ik dat het Teletekstsignaal onbedoeld mee werd opgenomen door oude videorecorders. Door daar speciale software op los te laten, kon ik beetje bij beetje grote delen uit de geschiedenis van Teletekst reconstrueren, van de eerste pagina’s in 1980 tot de laatste uitzenddag.” 

Wat volgde was een monnikenwerk. Samen met zijn dochter reisde Wim het hele land af om oude VHS‑banden en andere dragers op te kopen via tweedehandskanalen. Daarna begon het digitaliseren. Wim Dewijngaert: “Dat ging over opnames op V2000, Betamax, VHS… Niet alles ging even makkelijk. Het heeft jaren geduurd om alles in te scannen. En vele sleutelmomenten uit de geschiedenis opnieuw beleven — dat was soms echt slikken.” 

Geschiedenis, minuut per minuut 

Via Teletekst verscheen voor het eerst geschreven nieuws quasi live op het televisiescherm. Grote drama’s zoals het zinken van de Herald of Free Enterprise of het Heizeldrama kon je vroeger via Teletekst minuut per minuut volgen. Elk nieuw feit verscheen vrijwel onmiddellijk.

Teletekst in het VRT‑archief 

VRT‑archief ontving van Wim Dewijngaert de opmaakcodes van de gedigitaliseerde bestanden. Het gaat om twee types: TTI‑ en T42‑bestanden. Robert Van Mechelen ging hier verder mee aan de slag en zorgde ervoor dat ze in het archief bewaard kunnen worden.  

Robert Van Mechelen: 

“TTI‑bestanden zijn tekstbestanden met opmaakcodes. Die kunnen we zelf omzetten naar afbeeldingen in de juiste grootte, zolang we de 4x3‑beeldverhouding behouden. Ze vragen nog controle en restauratie, want sommige fouten zijn waarschijnlijk ontstaan tijdens het uitlezen van de videocassettes.” 

Daarnaast zijn er de T42‑bestanden: grotere, interactieve bestanden waarin je kan bladeren zoals je dat vroeger op je televisietoestel deed. 

“Zo ontvingen we bijvoorbeeld het volledige Teletekstaanbod op Canvas van 11 september en 6 november 2006, en die van 5 juli en 3 december 2007. Het is fantastisch om die opnieuw te zien en doorbladeren. Voor bijzondere momenten maakte Teletekst vaak speciale pagina’s. Nostalgie!” 

De collectie omvat uiteindelijk de periode van 1980 tot 2016: van het prille begin tot de afscheidsjaren van Teletekst. Van sommige jaren zijn er maar een paar pagina’s, van andere jaren meer.  

Een medium dat blijft leven 

En nog een opmerkelijk weetje: Teletekst is niet overal verdwenen. Omroepen zoals de Nederlandse NOS, TV West in Den Haag, het Finse YLE en de Duitse ARD en ZDF maken er vandaag nog steeds gebruik van. Voor speciale gelegenheden kloppen ze regelmatig aan bij Wim Dewijngaert. 

“Het is bijna een ambacht geworden om zo’n pagina te ontwerpen. Makkelijk is het niet, maar ik doe het met veel plezier.” 

https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2021/12/25/vlaamse-kerstgroet-op-nederlandse-teletekst/ 

Teletekst: het boek? 

Als ultiem eerbetoon aan het medium interviewde Wim ook tal van oud‑medewerkers bij VRT  en bundelde zo de geschiedenis van Teletekst, samen met rijk beeldmateriaal van iconische pagina’s. 

“Het boek is er nog niet, maar het zou fantastisch zijn om het ooit uit te geven. Als eerbetoon aan iedereen die eraan meewerkte, maar ook als nostalgische reis voor de kijkers — een wandeling door het collectieve geheugen van Teletekst.” 

Een digitaal venster op ons collectief geheugen 

Teletekst groeide uit tot een onmisbare nieuwsbron en een trouwe metgezel voor miljoenen kijkers. Door de bewaring ervan in het VRT‑archief krijgt Teletekst vandaag een tweede leven — niet langer als actueel medium, maar als historisch document. De sobere pixels en tekstregels vertellen samen het verhaal van hoe nieuws werd beleefd vóór het internettijdperk: direct, helder en zonder franjes. Teletekst mag dan van het televisiescherm verdwenen zijn, zijn waarde als cultureel en maatschappelijk erfgoed staat onmiskenbaar vast.